Skák: Leikur konunganna, herkænska og alþjóðleg ástríða
Borð með 64 reitum, 32 taflmenn og nánast óendanlegir möguleikar. Skákin hefur lifað af aldalangar breytingar, reynt á suma af mestu hugsuðum heims og orðið einn þekktasti leikur jarðar.
Tveir leikmenn sitja hvor á móti öðrum. Á milli þeirra er skákborð og taflmennirnir standa í kunnuglegri uppstillingu. Það er enginn teningur, ekkert spil sem dregið er og engin heppni sem ræður því hvaða mann má færa.
Allar ákvarðanir eru leikmannanna.
Peð færist fram. Riddari stekkur á sinn stað. Biskup ræður yfir skálínu og drottningin fer um borðið af ótrúlegu frelsi. Annar leikmaðurinn byggir upp sókn, hinn leitar að veikleika. Stundum breytir einn leikur allri skákinni.
Skák er auðvelt að þekkja en erfitt að ná tökum á. Grunnreglurnar má læra á einum eftirmiðdegi, en jafnvel sterkustu skákmenn halda áfram að uppgötva nýjar hugmyndir og möguleika.
Skák er tefld á heimilum, í skólum, taflfélögum, almenningsgörðum og á alþjóðlegum mótum. Hún á líka einstakt samband við Ísland, þar sem skákin er orðin hluti af íþrótta- og menningarlegri sjálfsmynd þjóðarinnar.
Hvaðan kemur skákin?
Skákin á sér langa sögu, en nákvæmt upphaf hennar er ekki skráð með fullri vissu.
Flestar rannsóknir rekja þróun hennar til norðurhluta Indlands, þar sem leikur sem nefndist chaturanga var leikinn um sjöttu eða sjöundu öld.
Nafnið tengist fjórum deildum indversks hers: fótgönguliði, riddaraliði, fílum og stríðsvögnum. Þessir hlutar hersins birtust í upphaflega leiknum sem taflmenn sem urðu forverar peðsins, riddarans, biskupsins og hróksins.
Frá Indlandi barst leikurinn til Persíu, þar sem hann þróaðist í útgáfu sem kallaðist chatrang. Síðar var hann tekinn upp og aðlagaður í hinum íslamska heimi undir nafninu shatranj.
Með verslun, ferðalögum og menningarsamskiptum barst skákin til Evrópu. Hún var tefld í hlutum álfunnar snemma á miðöldum og varð smám saman kunnug ólíkum þjóðfélagshópum.
Reglurnar voru þá ekki þær sömu og nú. Drottningin og biskupinn höfðu til dæmis mun takmarkaðri hreyfigetu í eldri útgáfum.
Mikil umbreyting varð í Evrópu seint á fimmtándu öld. Breytingar á gangi drottningar og biskups gerðu leikinn hraðari og öflugri. Þær lögðu grunninn að nútímaskák.
Leikurinn hélt áfram að þróast í aldanna rás, en kjarninn hélst óbreyttur: tveir leikmenn, eitt borð og baráttan um að máta kóng andstæðingsins.
Skákborðið
Hefðbundið skákborð hefur 64 reiti í átta röðum og átta dálkum. Reitirnir eru til skiptis ljósir og dökkir.
Hvor leikmaður byrjar með 16 taflmenn:
- Einn kóng.
- Eina drottningu.
- Tvo hróka.
- Tvo biskupa.
- Tvo riddara.
- Átta peð.
Hvítur leikur alltaf fyrst og síðan skiptast leikmenn á.
Markmiðið er að máta kóng andstæðingsins. Það gerist þegar kóngurinn er í skák og enginn löglegur leikur getur bægt hættunni frá.
Kóngurinn er mikilvægasti taflmaðurinn en ekki sá öflugasti. Sá heiður fellur drottningunni í skaut.
Hvernig taflmennirnir hreyfast
Fyrsta skrefið í að læra skák er að skilja hvernig hver taflmaður hreyfist.
Kóngurinn
Kóngurinn færist um einn reit í hvaða átt sem er: lárétt, lóðrétt eða á ská. Hann má ekki fara á reit sem taflmaður andstæðingsins valdar.
Þótt hreyfingar hans séu takmarkaðar snýst leikurinn í grunninn um að verja hann.
Drottningin
Drottningin er öflugasti taflmaðurinn. Hún getur farið eins marga reiti og hún vill lárétt, lóðrétt eða á ská, svo framarlega sem leiðin er greið.
Hrókurinn
Hrókurinn fer lárétt eða lóðrétt eins marga auða reiti og hann vill. Hann er sérstaklega öflugur á opnum línum og röðum.
Biskupinn
Biskupinn fer á ská. Hvor leikmaður byrjar með einn biskup á ljósum reit og annan á dökkum, sem þýðir að hvor biskup er á sínum lit alla skákina.
Riddarinn
Riddarinn fer í L-laga mynstri: tvo reiti í eina átt og einn reit hornrétt á það. Hann er eini taflmaðurinn sem getur stokkið yfir aðra menn.
Peðið
Peð færast fram um einn reit í senn, en mega fara tvo reiti í fyrsta leik sínum ef leiðin er greið. Þau drepa á ská, ekki beint áfram.
Peð sem kemst alla leið yfir á hinn enda borðsins má vekja upp, oftast sem drottningu, en einnig má velja hrók, biskup eða riddara.
Þessar ólíku hreyfingar eru grunnurinn að herkænsku skákarinnar. Hver taflmaður hefur sína styrkleika og takmarkanir, og mikilvægara er að skilja hvernig þeir vinna saman en einungis að kunna gang hvers og eins.
Sérreglurnar
Í skák eru líka nokkrar sérreglur sem gera leikinn enn áhugaverðari.
Hrókun er leikur þar sem kóngur og annar hrókurinn koma við sögu. Við tilteknar aðstæður færast báðir í sama leiknum. Hrókun er algeng leið til að koma kónginum í skjól og færa hrók nær miðju borðsins.
Framhjáhlaup er sérstök peðsdráp sem getur átt sér stað strax eftir að andstæðingurinn færir peð tvo reiti frá upphafsreit sínum og fer framhjá reit sem peðið þitt hefði getað drepið á.
Uppvakning gerir peði sem nær síðustu röðinni kleift að verða annar taflmaður, oftast drottning.
Þessar reglur kunna að virðast flóknar í fyrstu, en þær verða kunnuglegar með æfingunni.
Mát, patt og jafntefli
Skák endar ekki alltaf með sigri annars leikmannsins.
Skák lýkur með máti þegar kóngur er í skák og kemst ekki undan. Sá sem mátar vinnur.
Skák getur þó einnig endað með jafntefli.
Eitt dæmi er patt. Það gerist þegar sá sem á leik hefur engan löglegan leik en kóngurinn hans er ekki í skák.
Jafntefli getur einnig orðið með samkomulagi, þráskák eða endurtekinni stöðu, þegar hvorugur hefur nægt lið til að máta eða samkvæmt fimmtíu leikja reglunni.
Í mótaskák skipta þessar reglur miklu. Leikmaður sem er undir í liði getur enn bjargað skák með góðri vörn og nákvæmum ákvörðunum.
Frá óformlegum skákum til alþjóðlegra keppna
Öldum saman var skák tefld við hirðir konunga, á heimilum og í samfélögum. Smám saman þróaðist skipulögð keppni.
Skákmótið í London árið 1851 er almennt talið tímamót í sögu alþjóðlegra skákkeppna. Þar komu fremstu skákmenn saman í fyrirkomulagi sem festi hugmyndina um stór alþjóðleg mót í sessi.
Wilhelm Steinitz og Johannes Zukertort tefldu einvígi árið 1886 sem almennt er talið fyrsta opinbera heimsmeistaraeinvígið í skák. Steinitz sigraði og varð fyrsti viðurkenndi heimsmeistarinn.
Alþjóðaskáksambandið FIDE (Fédération Internationale des Échecs) var stofnað í París árið 1924. Það varð síðar helsta stjórnvald alþjóðlegrar skákar og hefur umsjón með heimsmeistarakeppnum, titlum skákmanna og alþjóðlegum reglum.
Skákin var orðin meira en vinsæl dægradvöl. Hún var að þróast í skipulagða alþjóðlega íþrótt.
Atvinnuskák í dag
Keppnisskák nútímans er af ýmsum toga.
Kappskák gefur leikmönnum góðan umhugsunartíma. Ein skák getur staðið í nokkrar klukkustundir, stundum lengur, og krefst vandlegrar áætlunargerðar frá upphafi til enda.
Atskák er tefld með styttri umhugsunartíma. Leikmenn hafa minni tíma fyrir hvern leik, sem skapar hraðari og oft líflegri keppni.
Hraðskák er enn hraðari. Oft hefur hvor leikmaður aðeins nokkrar mínútur á klukkunni.
Leifturskák tekur hraðann á nýtt stig með afar stuttum tímamörkum. Hún er sérstaklega vinsæl á netinu.
Í keppnisskák geta leikmenn unnið sér inn alþjóðlega viðurkennda titla. Þekktastur er stórmeistaratitillinn, sem FIDE veitir skákmönnum sem uppfylla ströng skilyrði um árangur og skákstig.
Aðrir titlar eru alþjóðlegur meistari, FIDE-meistari og kandídatameistari.
Sérstakir kvennatitlar eru einnig til, þótt konur geti unnið og vinni opnu titlana líka. Sterkustu skákmennirnir keppa á landsmótum, alþjóðlegum mótum og í heimsmeistarakeppnum.
Íslenska tengingin: hvers vegna skákin skipar sérstakan sess hér
Skák á sér sérstaklega áhugaverðan stað á Íslandi.
Landinu er stundum lýst sem skákþjóð og oft er talað um skák sem þjóðaríþrótt Íslendinga. Hvort sem litið er á það sem formlegan titil eða ekki endurspeglar það raunveruleg og óvenjuleg menningartengsl.
Miðað við fámenni hefur Ísland alið af sér alþjóðlega virta skákmenn og haldið úti öflugu skáksamfélagi.
Einn mikilvægasti skákmaður landsins var Friðrik Ólafsson (1935–2025), fyrsti stórmeistari Íslendinga. Árangur hans jók veg skákarinnar hér heima og hvatti fleiri til að tefla.
En atburðurinn sem vakti athygli alls skákheimsins á Íslandi átti sér stað í Reykjavík árið 1972.
Það sumar mætti bandaríski áskorandinn Bobby Fischer ríkjandi heimsmeistara, Sovétmanninum Boris Spasskí, í einvígi sem varð þekkt sem einvígi aldarinnar.
Einvígið var miklu meira en íþróttaviðburður. Það fór fram í kalda stríðinu, þegar samkeppni Bandaríkjanna og Sovétríkjanna náði til vísinda, tækni, menningar og íþrótta.
Skákin var orðin táknrænn vettvangur þar sem stórveldin tvö gátu sýnt vitsmunalega yfirburði.
Einvígið vakti athygli um allan heim og fylgst var grannt með hverri vendingu. Eftir 21 skák sigraði Fischer með 12½ vinningi gegn 8½ og varð ellefti heimsmeistarinn í skák.
Fyrir Ísland var einvígið tímamótaviðburður. Reykjavík varð hluti af einum frægasta kafla skáksögunnar og atburðurinn kynnti landið fyrir heimsbyggðinni.
Tengingin hefur aldrei horfið alveg. Íslendingar minnast einvígisins enn og þess sess sem það skipar í íþróttasögu þjóðarinnar.
Þar liggur líka dýpri saga: hvernig fámenn þjóð myndaði svo sterk tengsl við leik sem yfirleitt er tengdur við alþjóðlega stórmeistara, stórmót og vitsmunalega keppni. Það er efni sem vert er að snúa aftur að.
Þegar tölvurnar skoruðu heimsmeistarana á hólm
Skákin hefur einnig gegnt mikilvægu hlutverki í þróun gervigreindar.
Áratugum saman reyndu vísindamenn að smíða tölvur sem gætu keppt við sterkustu skákmenn heims.
Árið 1997 sigraði Deep Blue frá IBM ríkjandi heimsmeistara, Garrí Kasparov, í sex skáka einvígi. Það voru tímamót í tölvusögunni og vatnaskil í skilningi almennings á vélgreind.
Sigurinn þýddi ekki að skákin hefði verið leyst. Hann sýndi hins vegar hve öflugar tölvur gátu orðið í að reikna út mögulega leiki og meta stöður.
Skákforrit nútímans eru margfalt sterkari en kerfin frá tíunda áratugnum. Þau greina stöður af ótrúlegri nákvæmni og eru notuð jafnt af atvinnumönnum sem byrjendum.
Tölvur hafa breytt því hvernig skákmenn rannsaka byrjanir, fara yfir mistök og undirbúa sig fyrir andstæðinga. Þær hafa líka gert ítarlega skákgreiningu aðgengilega fólki sem áður hefði þurft sérhæfðar bækur eða þjálfara.
Skákin á netinu
Netið hefur gjörbreytt því hvernig fólk teflir.
Leikmenn þurfa ekki lengur að finna andstæðing í nágrenninu eða fara í taflfélag til að fá sér skák. Á netinu er hægt að tefla við andstæðinga um allan heim nánast hvenær sem er sólarhringsins.
Byrjendur geta teflt við tölvur, fylgt kennslu, leyst skákþrautir og bætt skilning sinn smám saman.
Netskák hefur einnig átt þátt í vinsældum at- og hraðskákar, þar sem skákum má ljúka á örfáum mínútum.
Beinar útsendingar, skýringar og netmót hafa kynnt skákina fyrir áhorfendum sem hefðu kannski aldrei fylgst með hefðbundnum keppnum.
Leikurinn hefur einnig náð til breiðari hóps í gegnum streymi, heimildarmyndir, kvikmyndir og dægurmenningu.
Kjarninn er þó óbreyttur. Borðið er enn 64 reitir, taflmennirnir fylgja sömu reglum og hver leikmaður þarf enn að ákveða hvað hann gerir næst.
Er skák góð fyrir hugann?
Skák er oft tengd við greind, minni og einbeitingu. Hún krefst þess að leikmenn velti fyrir sér möguleikum, þekki mynstur, sjái fyrir áætlanir andstæðingsins og taki ákvarðanir undir álagi.
Hún getur verið skemmtileg leið til að æfa þessa færni, en fullyrðingar um að skák geri fólk sjálfkrafa greindara eða tryggi betri námsárangur ber að taka með varúð.
Gildi skákarinnar byggist ekki á ýktum loforðum. Hún er krefjandi og gefandi áskorun í sjálfu sér.
Byrjandi getur notið þess að læra hvernig mennirnir hreyfast. Félagsmaður í taflfélagi getur varið klukkustundum í að rannsaka byrjun. Stórmeistari getur skoðað eina stöðu dögum saman.
Það er pláss fyrir þau öll á sama borðinu.
Leikur sem rennur aldrei út
Skákin hefur farið í gegnum aldirnar, þvert á menningarheima, og lagað sig að hverri stórbreytingu í því hvernig fólk leikur sér.
Hún hefur færst frá hirðum konunga til almenningsgarða, frá prentuðum bókum yfir á tölvuskjái og frá taflfélögum til alþjóðlegra netkeppna.
Reglurnar eru stöðugar en möguleikarnir ekki. Hver skák hefst með sömu uppstillingu, en engar tvær skákir þurfa að fara sömu leið.
Það er ef til vill helsta ástæða þess að skákin hefur lifað.
Þegar afþreying verður áskorun: skákin hjá Fréttir 24/7
Sumir leikir eru til að njóta í nokkrar mínútur. Aðrir verða að ævilöngu áhugamáli sem leiðir saman fólk á ólíkum aldri, með ólíkan bakgrunn og af ólíkum kynslóðum.
Skákin tilheyrir hiklaust síðari flokknum.
Hún á sér merkilega sögu en heldur jafnframt áfram að þróast. Skák er tefld á heimilum, í skólum, taflfélögum og á alþjóðlegum mótum og hefur fundið sér stað bæði í hefðbundinni afþreyingu og í stafræna heiminum.
Fyrir Fréttir 24/7 er hún einnig sérstaklega áhugaverð viðbót við vaxandi afþreyingarsafn okkar.
Fyrri kynningar okkar á Sudoku og Mahjong fjölluðu um tvær mjög ólíkar upplifanir: aðra sem byggist á rökhugsun einstaklingsins og hina á kubbum, herkænsku og samskiptum. Skákin bætir við enn einni vídd, þar sem áætlanagerð, þolinmæði og hæfileikinn til að sjá fyrir ákvarðanir andstæðingsins eru í forgrunni.
Hún færir okkur líka aðeins nær heimahögunum.
Ísland á sérstakt samband við skákina. Heimsmeistaraeinvígi Bobbys Fischer og Boris Spasskí í Reykjavík árið 1972 er enn einn eftirminnilegasti atburður skáksögunnar. Það er saga sem kom Íslandi á alþjóðlegt skákkort og á skilið að vera skoðuð nánar.
Tengingin snýst um miklu meira en eitt sögufrægt einvígi og við vonumst til að fjalla ítarlegar um hana síðar.
Í bili er markmið okkar að kynna lesendum leikinn sjálfan: sögu hans, grunnreglur og ástæður þess að hann heldur áfram að laða að skákmenn um allan heim.
Eftir því sem afþreyingarhluti Fréttir 24/7 þróast viljum við einnig skoða leiðir til að gera leiki og aðra skemmtun að hluta af upplifuninni á vefnum okkar. Við tökum það skref fyrir skref og kynnum nýjungar þegar þær eru tilbúnar.
Hvort sem þú ert reyndur skákmaður, hefur ekki snert skákborð í mörg ár eða ert algjör byrjandi er alltaf eitthvað nýtt að uppgötva.
Ef til vill er það einmitt þess vegna sem skákin á svo vel heima í þessu safni. Hún er kunnugleg, krefjandi og endalaust hægt að tefla aftur.
Því stundum snýst afþreying ekki um að vita hvað gerist næst. Hún snýst um að ákveða hvað gerist næst.
Hún getur verið róleg skák milli vina, fjölskylduhefð, keppnisíþrótt eða alvarlegt vitsmunalegt viðfangsefni. Barn getur lært hana og heimsmeistari rannsakað hana.
Og á Íslandi hefur hún aukna merkingu: hún minnir okkur á að lítið land getur sett merkilegt mark sitt á leik sem leikinn er um allan heim.
Borðið er tilbúið. Taflmennirnir bíða.
Nú átt þú leik.
Heimildir
- History.com – Bobby Fischer verður fyrsti Bandaríkjamaðurinn til að vinna heimsmeistaratitilinn í skák, 1. september 1972 – Einvígið í Reykjavík 1972, samhengi kalda stríðsins og úrslitin.
- Encyclopaedia Britannica – Bobby Fischer – Ferill Fischers og sigurinn 12½–8½ gegn Boris Spasskí.
- FIDE – Friðrik Ólafsson (1935–2025) – Fyrsti stórmeistari Íslendinga og staða hans í íslenskri og alþjóðlegri skák.
- Skáksafn FIDE – saga FIDE – Stofnun FIDE í París árið 1924 og hlutverk þess sem stjórnvalds skákarinnar.
- History.com – Deep Blue sigrar Garrí Kasparov, 11. maí 1997 – Deep Blue frá IBM og sex skáka einvígið við ríkjandi heimsmeistara.
Athugasemd um framsetningu: Þetta er fræðandi umfjöllun í afþreyingarhluta Fréttir 24/7. Söguleg ártöl og reglur voru borin saman við þær heimildir sem hér eru tilgreindar; reglur geta verið breytilegar eftir félögum og útgáfum og umfjöllunin er kynning fremur en tæmandi reglubók. Myndin er gerð með gervigreind.
Ábendingar, leiðréttingar eða fyrirspurnir: ritstjorn@frettir247.news
