Ungverjar opna skjölin: 60.000 nöfn og spurningarnar sem þau svara ekki

Þrjátíu og sex árum eftir fall kommúnismans hafa Ungverjar birt nöfn uppljóstrara leynilögreglunnar á netinu. Listinn er langur, gloppóttur og sums staðar rangur, og hver fjölskylda sem leitar í honum þarf að gera upp við sig hvað nafn á spjaldi merkir í raun.

Aðfaranótt 4. nóvember 1956 óku sovéskir skriðdrekar inn í Búdapest og brutu ungversku byltinguna á bak aftur. Sjötíu árum síðar, upp á dag, valdi ungverska ríkið sama dag til að opna einn best varðveitta arf stjórnarinnar: nöfn fólksins sem hún fékk til að njósna um nágranna sína.

Frá því á miðvikudag getur hver sem er með nettengingu leitað á vefnum nyitottaktak.hu, sem útleggst nokkurn veginn „þeir opnuðu þau“, eftir nafni, fæðingardegi eða dulnefni. Á bilinu 50.000 til 60.000 nöfn eru nú opinber. Annar hluti, nýliðunarskjölin sem eru ítarlegustu gögnin, verður birtur í áföngum fram til 25. febrúar.

„Eftir 36 ár stöndum við loksins við það sem var eitt af lykilloforðum stjórnarskiptanna 1990,“ sagði Péter Magyar forsætisráðherra. Hann bað Ungverja jafnframt að taka birtingunni „af virðingu og mannúð“.

Loforð sem beið í 36 ár

Allar ríkisstjórnir Ungverjalands frá 1990 hafa haft tækifæri til að gera þetta, og engin gerði það. Fidesz lofaði birtingu fyrir 2010 og felldi svo, eftir að flokkurinn komst til valda, tillögur stjórnarandstöðunnar um að opna skjölin án umræðu, að sögn ungverska fréttavefsins Telex. Svo nýlega sem árið 2024 hélt Gergely Gulyás, þáverandi ráðherra sem fór fyrir skrifstofu Viktors Orbán, því fram að opnun skjalasafnsins myndi ekki auka gagnsæi, því mörg skjölin hefðu verið fölsuð eða þeim stolið.

Ríkisstjórn Péters Magyar lagði fram lög um birtingu gagna öryggisþjónustunnar í september. Þau voru samþykkt án þess að nokkur greiddi atkvæði gegn þeim.

Ástæðan fyrir þessari löngu bið liggur nokkuð í augum uppi. Gagnrýnendur hafa lengi haldið því fram að ríkisstjórnir hafi veigrað sér við að bendla þjóðþekkt fólk úr öllum flokkum við málið. Ungverjar hafa áður séð hvernig það getur farið: árið 2002, nokkrum vikum eftir að hann tók við embætti, lenti Péter Medgyessy, forsætisráðherra Sósíalista, í hneykslismáli vegna fortíðar sinnar sem útsendari kommúnistastjórnarinnar.

Hvað er í raun á netinu

Birtingin er ekki eins dramatísk og orðið „skjöl“ gefur til kynna. Þar eru engar skýrslur, engin afrit af samtölum og engar upplýsingar um hverja uppljóstrari tilkynnti um. Það sem hefur verið birt eru þrenns konar skrár:

Skýrslur uppljóstraranna sjálfar eru áfram lokaðar. Samkvæmt lögunum þarf að fjarlægja nöfn þeirra sem fylgst var með, auk upplýsinga um heilsu, fíkn og kynhneigð. Þau sem njósnað var um geta áfram óskað eftir sínum eigin skjölum, eins og þau hafa getað frá 1998.

Listi er ekki dómur

Þetta er það sem skiptir mestu máli, og það sem líklegast gleymist í kapphlaupinu við að leita að frægum nöfnum.

Gergő Bendegúz Cseh, forstöðumaður skjalasafns öryggisþjónustunnar, segir að gögnin séu ekki endilega rétt í öllum tilvikum og að þau séu mjög gloppótt. Talið er að á bilinu 150.000 til 160.000 manns hafi verið fengin til starfa á árunum 1944 til 1990. Aðeins um þriðjungur nafnanna er þekktur, og efnislegar upplýsingar hafa varðveist um kannski einn af hverjum tíu. Skjöl glötuðust árið 1956, og miklu fleiri var eytt þegar stjórnin féll. Nefnd á vegum stjórnvalda komst síðar að því að ólögleg skjalaeyðing hefði haldið áfram fram til 1995.

Nýliðunin var auk þess sjaldnast frjálst val. Mörgum var hótað missi starfs, námsplássi barnanna eða aðgangi að lyfjum. Sumir voru skráðir en neituðu svo að veita upplýsingar, í mikilli áhættu fyrir sjálfa sig. Sagnfræðingurinn László Eörsi segir að sumt af því fólki megi telja hetjur, og varar við því að fólk sé dæmt einungis vegna þess að nafn þess sé á lista.

Ekki fagna allir birtingunni. Zsuzsanna Borvendég, sagnfræðingur og Evrópuþingmaður hins hægriöfgasinnaða flokks Mi Hazánk (Heimaland okkar), heldur því fram að í flestum varðveittum skýrslum „sé ekki einu sinni hægt að bera kennsl á útsendarann, hvað þá ástæður hans“, og að birting nafna án samhengis geti villt um fyrir almenningi. Krisztián Ungváry, sagnfræðingur sem barðist árum saman fyrir fullri birtingu, heldur hinu gagnstæða fram: aðgangur að gögnum sem ríkið safnaði um borgara sína sé réttur sem „eigi ekki að vera háður duttlungum valdhafa“.

Stjórnvöld hafa opnað hjálparsíma með ráðgjöf og sálrænum stuðningi. „Mjög margar fjölskyldur munu standa frammi fyrir upplýsingum sem erfitt verður fyrir þær að bera,“ sagði Magyar.

Hvernig aðrir fóru að

Ungverjar eru seinir til, en þeir eru ekki þeir fyrstu sem glíma við þetta, og nágrannarnir sýna hversu ólíkt það getur farið.

Þjóðverjar opnuðu skjalasafn Stasi nánast strax. Lög um Stasi-skjölin tóku gildi í lok árs 1991, og frá janúar 1992 gátu Austur-Þjóðverjar lesið það sem safnað hafði verið um þá. Yfir tvær milljónir manna hafa gert það. Umfangið var gríðarlegt: árið 1988 hafði Stasi 189.000 óopinbera samverkamenn. En þýska leiðin byrjar á þeim sem fylgst var með. Þú lest þitt eigið skjal, og uppljóstrararnir birtast sem hluti af þinni sögu. Ungverjar hafa farið nánast öfuga leið, með því að birta skráningarspjöld uppljóstraranna þannig að allir geti leitað í þeim.

Pólland sýnir hættuna. Í júní 1992 birti innanríkisráðherrann, Antoni Macierewicz, lista yfir 64 sitjandi stjórnmálamenn sem skráðir voru sem samverkamenn. Innan fárra vikna úrskurðaði stjórnlagadómstóllinn að samþykktin sem listinn byggði á bryti gegn stjórnarskrá, meðal annars vegna þess að þeir sem nefndir voru gátu ekki áfrýjað. Frægasta málið af öllum, hvort Lech Wałęsa hafi verið uppljóstrarinn með dulnefnið „Bolek“, velktist um í réttarkerfinu í áratugi: sérstakur dómstóll hreinsaði hann árið 2000 vegna þess að ekki var hægt að staðfesta hvort skjölin væru ósvikin, og saksóknarar komust árið 2017 að þeirri niðurstöðu að mörg þeirra væru það.

Tékkland fékk sína eigin viðvörun. Fyrrverandi andófsmaðurinn Jan Kavan var sakaður um samstarf við StB-leynilögregluna, og dómstóll sýknaði hann að fullu ekki fyrr en árið 1996, eftir margra ára málaferli.

Lærdómurinn af öllum þremur er sá sami. Skjal leynilögreglu geymir það sem leynilögreglan skrifaði niður. Það getur verið sannleikurinn, lygi, skotmark, óskhyggja eða kvóti.

Hvað gerist næst

Nýliðunarskjölin sem eiga að birtast fyrir 25. febrúar verða hin raunverulega prófraun. Þau eru einu gögnin sem lýsa, stundum á hundruðum blaðsíðna, hvernig leitað var til fólks, hvaða þrýstingi var beitt og hvort það lét undan. Þrettán manna ráðgjafarnefnd, undir forystu sagnfræðingsins János M. Rainer, getur lagt til að fleiri gögn verði gerð opinber. János Bóka, þingflokksformaður Fidesz, heldur því fram að lögin færi stjórnvöldum meiri stjórn á ferlinu. Samkvæmt lögunum eiga stofnanirnar sem varðveita skjölin áfram lokaorðið um leyndina.

Cseh skjalavörður býst ekki við mörgum stórfréttum. Skjöl flestra áberandi opinberra persóna voru þegar aðgengileg fræðimönnum. Raunveruleg áhrif verða hljóðlátari og mun erfiðara að mæla þau: dóttir sem finnur dulnefni föður síns, maður sem kemst að því hvers vegna stöðuhækkunin kom aldrei, þorp sem fær að vita hver skrifaði skýrslurnar.

Rainer hefur sagt birtinguna „fyrst og fremst táknræna“. Eftir 36 ár er það ekki lítið. Ef hún fær fólk til að hugsa sig um, segir Ungváry, „mun birtingin hafa verið til góðs“. Það erfiða, eins og öll lönd sem hafa farið þessa leið hafa komist að, er að nafn má lesa á nokkrum sekúndum, en að skilja það sem liggur að baki getur tekið heila ævi.

Heimildir

• BBC (via Yahoo News) — Secret police files released in Hungary, 4. nóvember 2026 – Fréttaskýring Nicks Thorpe frá Búdapest: hvað „nr. 6“ spjöldin geyma, ákall Péters Magyar og rök Krisztiáns Ungváry og Zsuzsönnu Borvendég.
• Euronews — Hungary: communist-era files released, up to 60,000 former agents revealed, 4. nóvember 2026 – Fjöldi nafna, mat á 150.000 uppljóstrurum, fyrirvarar forstöðumanns skjalasafnsins, mál Medgyessys og viðvörun Lászlós Eörsi.
• Telex — What exactly are the communist-era secret service files now opened in Hungary?, 5. nóvember 2026 – Hvað hver tegund skráa sýnir, hvað er áfram lokað, saga misheppnaðra tilrauna og ummæli Jánosar M. Rainer.
• Veridica — Hungary is finally opening the files. What survived is another question, nóvember 2026 – Lögin og atkvæðagreiðslan, ráðgjafarnefndin, niðurstöður Kenedi-nefndarinnar um skjalaeyðingu og málin í Póllandi og Tékklandi. Skoðanagrein; einungis notuð fyrir staðreyndir.
• Stasi Records Archive — Frequently asked questions, 2026 – Fjöldi óopinberra samverkamanna Stasi árið 1988.
• German Federal Archives — Access to Stasi records, 2026 – Hve margir hafa lesið sín eigin Stasi-skjöl frá 1992.

Athugasemd um framsetningu: Greinin byggir á umfjöllun BBC, Euronews og ungverska fréttavefsins Telex, opinberum tölum frá Stasi-skjalasafninu og þýska ríkisskjalasafninu, og greiningu Veridica sem hér er einungis notuð fyrir staðreyndir. Fréttir 24/7 hafa ekki leitað að einstökum nöfnum í ungverska gagnagrunninum. Tilvitnanir eru þýddar af Fréttum 24/7. Myndin er gerð með gervigreind.

Ábendingar, leiðréttingar eða fyrirspurnir: ritstjorn@frettir247.news

Meira úr flokknum Erlent

ERLENT · SUÐUR-KÓREA · MIÐ-AUSTURLÖNDSuður-Kórea siglir í átt að Hormússundi, en nemur staðar áður5. nóvember 2026ERLENT · ÞÝSKALANDKynslóð Z mótmælir í Þýskalandi: Óánægja með herskyldu, menntakerfið og ótrygga framtíð31. október 2026ERLENT · BANDARÍKIN · ÞINGKOSNINGARÞingkosningar í Bandaríkjunum 2026: Demókratar ná meirihluta á þingi – nú tekur við prófraun bandarískra stjórnmála4. nóvember 2026