Gervigreind gegn ofurgreind? Hver ræður ferðinni?

Forsetatilskipun breytir orðalagi alríkisstofnana en ekki tæknilegri getu gervigreindarkerfa.

Myndskreyting gerð fyrir Fréttir 24/7 með gervigreind. Ekki ljósmynd af atburðinum.

Nýtt nafn, en ekki ný tækni

Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur ákveðið að bandarískar alríkisstofnanir skuli að meginstefnu nota hugtakið „Super Intelligence“, skammstafað SI, í stað „Artificial Intelligence“, AI. Breytingin er pólitísk ákvörðun um orðalag ríkisins en ekki vísindaleg staðfesting á því að núverandi tölvukerfi hafi náð ofurgreind.

Forsetinn gekk lengra í færslu á Truth Social 8. október og kallaði þá sem héldu áfram að nota eldra heitið „óvini“. Yfirlýsingin vakti athygli, meðal annars vegna þess að Hvíta húsið og bandarískar stofnanir höfðu sjálfar áfram notað AI-hugtakið í opinberri umfjöllun.

Hvað segir forsetatilskipunin?

Hinn 29. september undirritaði Trump forsetatilskipun 14434, „Inaugurating the Era of Super Intelligence“. Samkvæmt henni skulu stofnanir framkvæmdavaldsins, að því marki sem lög heimila, nota SI í opinberum samskiptum, skýrslum, vefsíðum og öðrum skjölum sem ekki eru bundin af eldri lagatexta.

Tilskipunin krefst ekki breytinga á eldri samningum, gildandi reglugerðum eða sögulegum skjölum. Þar er jafnframt tekið fram að SI skuli fyrst um sinn merkja sömu tækni og skilgreind er sem gervigreind í bandarískum lögum. Vísinda- og tækniráðgjafi forsetans hefur 60 daga til að leggja fram tillögur um nýja lagalega skilgreiningu.

Röksemd stjórnvalda er að nýja nafnið lýsi betur möguleikum og framþróun tækninnar. Gagnrýnendur benda hins vegar á að ofurgreind hafi þegar sérstaka merkingu í tæknilegri umræðu.

AI, AGI og ASI – þrjú ólík hugtök

AI – gervigreind: Víðtækt hugtak yfir tölvukerfi sem geta unnið með tungumál, myndir, gögn og ákvarðanir. Slík kerfi eru þegar í almennri notkun.

AGI – almenn gervigreind: Hugtak yfir kerfi sem gæti leyst fjölbreytt vitsmunaleg verkefni með almennri hæfni. Hvorki skilgreining né viðurkennd prófun á AGI er samræmd á heimsvísu.

ASI – ofurgreind: Yfirleitt notað um hugsanlegt kerfi sem væri langt umfram mannlega getu á mörgum vitsmunasviðum. Ekki hefur verið staðfest að slík ofurgreind sé til.

Þegar bandarísk stjórnvöld kalla hefðbundna gervigreind „SI“ samkvæmt stjórnsýslulegri skilgreiningu verður því að greina þá nafngift frá tæknilegu hugtakinu ASI.

Öryggissamkomulag án sömu þvingunar og lög

Við kynningu nýrrar stefnu birtu bandarísk stjórnvöld einnig „White House Accord on Super Intelligence“, samkomulag um ábyrgð fyrirtækja sem þróa öflug gervigreindarlíkön.

Þar er lögð áhersla á innra eftirlit með getu og hegðun líkana, öryggisferla, óháðar úttektir og ábyrgð stjórnenda. Slík sameiginleg yfirlýsing getur mótað viðmið en er ekki sjálfkrafa sambærileg við bindandi lög með opinberum viðurlögum.

Spurningin er því ekki aðeins hvað fyrirtæki lofa, heldur hvernig unnt sé að sannreyna að loforðin séu efnd.

Samstarf sem áður þótti sjálfsagt er ekki lengur án ágreinings

Á bak við nafngiftina liggur stærri umræða um öryggi, vald og traust. Ríkisstofnanir þurfa öflug tæknikerfi en fyrirtæki sem þróa þau vilja jafnframt ráða því hvaða notkun er leyfð og hvaða öryggismörk gilda.

Ágreiningur bandaríska stríðsmálaráðuneytisins og Anthropic, þróunaraðila Claude, er skýrt dæmi. Fyrirtækið vildi viðhalda takmörkunum á notkun tækninnar við fullsjálfvirka banvæna vopnabeitingu og víðtækt innlent eftirlit. Stjórnvöld vildu rýmri heimildir til löglegrar notkunar.

Deilurnar leiddu til þess að fyrirtækið var skilgreint sem áhætta í aðfangakeðju varnarmála og málið fór fyrir dómstóla. Ágreiningurinn sýnir að náið samstarf felur ekki endilega í sér samstöðu um hvar mörk tækninotkunar eiga að liggja.

Öryggisáhyggjur aukast samhliða framförum

Þróun gervigreindar sem getur notað verkfæri, skrifað forrit og framkvæmt verkefni í mörgum skrefum vekur nýjar spurningar um tölvuöryggi. Ef slík kerfi fá of víðtækar heimildir geta mistök eða ófyrirséð hegðun haft áhrif á önnur kerfi.

Í fréttum hefur verið fjallað um öryggisatvik við prófanir sjálfvirkra gervigreindarverkfæra. Slík atvik sýna ekki að tölvukerfi hafi öðlast sjálfstæðan vilja eða meðvitund. Þau minna á mikilvægi aðgangsstýringa, prófana og sjálfstæðrar öryggisúttektar.

Ágreiningurinn snýst því ekki aðeins um hugsanlega fjarlæga framtíð heldur einnig um öryggi þeirrar tækni sem þegar er verið að tengja við raunveruleg tölvukerfi.

Uppsagnir hjá OpenAI varpa ljósi á innra traust

Þann 9. október greindi Reuters frá því að OpenAI hefði sagt upp þremur rannsakendum eftir rannsókn á meintri brotlegri meðferð viðkvæmra upplýsinga.

Rannsakendurnir, sem störfuðu að öryggismálum, mótmæltu skýringum fyrirtækisins og sögðu uppsagnirnar tengjast því að þeir hefðu vakið athygli á öryggisáhyggjum. OpenAI hafnaði þeirri túlkun og sagði að um alvarlegan trúnaðarbrest hefði verið að ræða.

Ekki liggja fyrir opinberar upplýsingar sem gera kleift að skera úr um allar þær ásakanir sem deilt er um. Málið undirstrikar hins vegar hversu viðkvæmt sambandið getur verið milli trúnaðar, rannsóknarfrelsis og sjálfstæðrar öryggisrýni.

Bandarískt ágreiningsefni með áhrif um allan heim

Mörg öflugustu gervigreindarkerfi heims eru þróuð af bandarískum fyrirtækjum. Þegar bandarísk stjórnvöld breyta reglum um innkaup, aðgang, öryggisprófanir eða útflutning getur það haft áhrif á notendur, fyrirtæki og opinberar stofnanir langt út fyrir landamæri Bandaríkjanna.

Evrópusambandið hefur farið aðra leið með lögum um gervigreind, sem leggja skyldur á ákveðna þróunaraðila og notendur eftir áhættu og eðli kerfanna. Fyrir Ísland skipta einnig máli gagnavernd, rekstraröryggi, aðgangur að reiknigetu og hversu háð samfélagið verður fáum erlendum þjónustuaðilum.

Þetta tengist jafnframt stóraukinni uppbyggingu gagnavera á Norðurlöndum. Á meðan eitt mál snýst um hver stjórnar tækninni snýst hitt um hver útvegar orkuna og innviðina sem halda henni gangandi.

Nýtt nafn, gamlar spurningar

Nafnbreyting getur haft áhrif á opinbera orðræðu og hvernig tæknin er kynnt. Hún leysir hins vegar ekki ágreining um öryggi, ábyrgð, eftirlit eða rétt ríkisins til að krefjast tiltekinnar notkunar.

Þótt stjórnvöld og tæknifyrirtæki eigi mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta er ekki sjálfgefið að þau séu sammála um þróunarhraða, öryggismörk eða hver eigi að ráða ferðinni.

Ef öflugustu gervigreindarkerfin eru þróuð af einkafyrirtækjum en jafnframt meðhöndluð sem mikilvægar þjóðaröryggis- og efnahagslegar auðlindir, hver ákveður þá að lokum hvernig megi nota þau?

Sú spurning verður ekki leyst með nýrri skammstöfun.

Heimildir og frekari lestur

• Forsetatilskipun 14434 – Hvíta húsið
• White House Accord on Super Intelligence
• Anthropic – staða deilna við stríðsmálaráðuneytið
• Bandarískur áfrýjunardómstóll – Anthropic gegn stríðsmálaráðuneytinu
• Reuters – uppsagnir þriggja rannsakenda OpenAI, 9. október
• Reuters – evrópsk viðbrögð og AI Act, 9. október
• Axios – yfirlýsing forsetans 8. október

Ritstjórnarathugasemd: Fréttaskýringin byggir á upplýsingum sem lágu fyrir 9. október 2026. Bandaríska varnarmálaráðuneytið heitir nú opinberlega stríðsmálaráðuneytið (Department of War) og er nefnt því nafni hér. Myndskreytingar eru gerðar með gervigreind fyrir Fréttir 24/7 og eru ekki ljósmyndir af raunverulegum atburðum.

Ábendingar, leiðréttingar eða fyrirspurnir: ritstjorn@frettir247.news

Meira úr flokknum Tækni

TÆKNI · GERVIGREINDGetur gervigreind hugsað eins og hæstaréttardómari? Tilraun bandarísks lagaskóla reynir á mörk tækninnar31. október 2026TÆKNI · GERVIGREINDNew Economy Forum: Hvernig gervigreind er að endurmóta hagkerfið, vinnumarkaðinn og stjórnsýsluna31. október 2026TÆKNI · GERVIGREINDGervigreind og íslenskt samfélag: Ísland setur sér áherslur30. október 2026