Átta tonn af ætandi efni í Hvalfjörð – hver tryggir öryggi lífríkisins?

Myndskreyting gerð fyrir Fréttir 24/7 með gervigreind. Ekki ljósmynd af atburðinum.

Fréttaskýring

Íslenska sjávarrannsóknasetrið Röst hefur fengið leyfi til að blanda átta tonnum af vítissóda í sjóinn í Hvalfirði. Tilgangurinn er að kanna hvort hægt sé að auka upptöku koltvísýrings úr andrúmsloftinu með því að breyta efnasamsetningu sjávar. Rannsóknin hefur vakið áhyggjur af mögulegum áhrifum á lífríki fjarðarins, þótt sérfræðingar sem hafa metið verkefnið telji ólíklegt að það valdi verulegum skaða.

Átta tonn af vítissóda – en ekki í einu lagi

Leyfi til rannsóknarinnar var veitt 8. september og samkvæmt upplýsingum frá 8. október var stefnt að því að hefja hana á næstu dögum.

Rannsóknin felur í sér losun á allt að 170 þúsund lítrum af þynntri basalausn. Heildarmagn natríumhýdroxíðs, sem einnig er nefnt vítissódi, verður um átta tonn.

Lausnin verður um 95,5% vatn og 4,5% natríumhýdroxíð.

Losunin verður þrepaskipt og niðurstöður metnar á milli áfanga. Samkvæmt upplýsingum sem birtar hafa verið er lokaáfanginn háður frekara samþykki utanríkisráðuneytisins.

Þetta þýðir að leyfi til losunar á átta tonnum jafngildir ekki staðfestingu á að efninu hafi þegar verið veitt í sjóinn.

Hvers vegna er vítissódi notaður?

Natríumhýdroxíð er mjög basískt og ætandi efni sem meðal annars er notað í iðnaði, efnahvörfum og hreinsiefni.

Í þéttu formi getur það valdið alvarlegum efnabruna. Áhrif þess á lífverur í vatni ráðast hins vegar meðal annars af styrk, þynningu, útbreiðslu og breytingum á sýrustigi.

Rannsókn Rastar byggir á aðferð sem nefnist Ocean Alkalinity Enhancement, eða aukning á basavirkni sjávar.

Hafið tekur þegar upp hluta þess koltvísýrings sem losnar í andrúmsloftið. Með því að auka basavirkni sjávar vilja vísindamenn kanna hvort hægt sé að auka þessa upptöku án óásættanlegra áhrifa á lífríki.

Aðferðin er enn á rannsóknarstigi og ekki hefur verið sýnt fram á að hún sé örugg, hagkvæm og árangursrík við allar aðstæður eða í stórum stíl.

Hvað segja sérfræðingar um áhættuna?

Forsvarsmenn Rastar telja að áhrif rannsóknarinnar verði staðbundin og tímabundin.

Birkir Bárðarson, forstöðumaður Rastar, hefur sagt að gert sé ráð fyrir að áhrifin dvíni fljótt og að sýrustig sjávar færist aftur nær fyrra horfi um sólarhring eftir að losun lýkur.

Hann segir jafnframt að vísindafólk og fagaðilar hafi metið rannsóknina og að ekki sé talin hætta á skaðlegum áhrifum á lífríki fjarðarins.

Í umsagnarferlinu hafa sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar og Umhverfis- og orkustofnunar metið verkefnið jákvætt.

Slíkt mat er mikilvægt, en það kemur ekki í stað mælinga á raunverulegum áhrifum þegar rannsóknin fer fram.

Andstaða og áhyggjur heimamanna

Fyrri áform um rannsóknina mættu andstöðu í nærsamfélaginu.

Meðal annars hafa verið settar fram áhyggjur af áhrifum á fisk, seiði og annað lífríki Hvalfjarðar, auk þess sem spurningar hafa vaknað um samráð við íbúa og hagsmunaaðila.

Kjósarhreppur lagðist gegn fyrri áformum. Hvalfjarðarsveit hefur hins vegar veitt verkefninu jákvæða umsögn.

Forsvarsmenn Rastar segja að rannsóknaráætlunin hafi verið endurskoðuð með hliðsjón af athugasemdum og nýjum rannsóknum.

Þar á meðal hafi verið bætt við vöktun, sýnatöku og öryggisráðstöfunum.

Mikilvægt er að greina á milli eldri rannsóknaráætlana og þess verkefnis sem nú hefur fengið leyfi.

Hver getur stöðvað rannsóknina?

Ein mikilvægasta spurningin snýr að eftirliti og skilyrðum leyfisins.

Utanríkisráðuneytið veitti rannsóknarleyfið. Umhverfis- og orkustofnun og Hafrannsóknastofnun komu að mati verkefnisins.

Samkvæmt upplýsingum sem birtar hafa verið er gert ráð fyrir að niðurstöður hvers áfanga verði metnar áður en haldið verður áfram.

En til að almenningur geti sjálfur lagt mat á öryggisráðstafanirnar þarf að liggja skýrt fyrir hvaða mæligildi gilda, hver hefur heimild til að stöðva losun og hvernig brugðist verður við óvæntum áhrifum.

Einnig skiptir máli hvort óháðir aðilar geti yfirfarið niðurstöður og hvort hrá mæligögn verði gerð opinber.

Nýjar alþjóðlegar leiðbeiningar kynntar

Þann 9. október tilkynnti Alþjóðasiglingamálastofnunin, IMO, að samþykktar hefðu verið nýjar leiðbeiningar um mat á rannsóknum á loftslagsverkfræðilegum aðgerðum í hafi.

Þar á meðal eru rannsóknir á aukinni basavirkni sjávar, sambærilegar þeirri aðferð sem Röst hyggst rannsaka í Hvalfirði.

Leiðbeiningarnar leggja áherslu á umhverfismat, áhættustjórnun, samráð við hagsmunaaðila, vísindalega rýni, vöktun og gagnsæja upplýsingagjöf.

IMO bendir á að þekking á mögulegum áhrifum slíkra aðgerða á vistkerfi sjávar sé enn takmörkuð.

Þetta er ekki sjálfstæð niðurstaða um rannsóknina í Hvalfirði, en undirstrikar hversu mikilvægt er að rannsóknir af þessu tagi sæti vönduðu eftirliti.

Hver fjármagnar rannsóknina?

Röst er óhagnaðardrifið íslenskt sjávarrannsóknasetur.

Rannsóknarstarfið er fjármagnað af bandarísku samtökunum Carbon to Sea Initiative, sem styðja rannsóknir á möguleikum hafsins til að binda koltvísýring.

Röst hefur lýst því yfir að rannsóknarniðurstöður verði gerðar aðgengilegar.

Fjármögnunin er því ekki leyndarmál, en gagnsæi um niðurstöður, eftirlit og hugsanlega ábyrgð vegna umhverfistjóns verður áfram mikilvægt.

Náttúran og sönnunarbyrðin

Ef hægt verður að sýna fram á að aukin basavirkni sjávar geti fjarlægt koltvísýring úr andrúmsloftinu með öruggum og mælanlegum hætti gæti aðferðin orðið hluti af framtíðarlausnum í loftslagsmálum.

En það er einmitt tilgangur rannsóknarinnar að afla þeirrar þekkingar sem enn skortir.

Leyfi stjórnvalda og jákvætt sérfræðimat eru ekki það sama og endanleg sönnun fyrir því að engin áhætta sé til staðar.

Þess vegna skiptir máli að fylgst verði með áhrifum á lífríki, að skilyrði leyfisins séu skýr og að niðurstöður verði aðgengilegar almenningi.

Spurningin er ekki aðeins hvort hægt sé að auka kolefnisupptöku hafsins.

Hún er líka hvort hægt sé að gera það án þess að fórna því lífríki sem rannsóknunum er meðal annars ætlað að vernda.

Heimildir

• Röst — rannsóknaráætlun og framkvæmd
• mbl.is — leyfi og umfang
• Vísir — áfangaskipting og eftirlit
• IMO — alþjóðlegar leiðbeiningar

Meira úr flokknum Ísland

INNLENT · AGSÍsland talar fyrir átta þjóðir: Ásgeir Jónsson kynnti sameiginlega afstöðu Norðurlanda og Eystrasaltsríkja hjá AGS31. október 2026INNLENT · UTANRÍKISMÁLUtanríkisráðherra Bandaríkjanna, Marco Rubio, heimsækir Ísland: Höfði vettvangur nýs kafla í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna30. október 2026INNLENT · ELDGOSKyrrt á yfirborðinu – en kvika heldur áfram að safnast undir Reykjanesi30. október 2026