Næsti kafli íslensks efnahagslífs: Nýjar atvinnugreinar handan ferðaþjónustu og sjávarútvegs

Ísland býr yfir orku, náttúruauðlindum og tækniþekkingu til að byggja upp nýjar útflutningsgreinar. Gagnaver, fiskeldi, líftækni og hátækniframleiðsla leggja nú þegar sitt af mörkum til efnahagslífsins. Næsta vaxtarskeið landsins mun þó ráðast af því hvort tekst að efla raforkuinnviði, auka framleiðni og breyta efnilegum verkefnum í varanleg verðmæti fyrir innlent hagkerfi.

Efnahagslegur árangur Íslands hefur löngum byggst á getunni til að nýta það sem landið hefur upp á að bjóða.

Fiskimiðin sköpuðu alþjóðlega samkeppnishæfan sjávarútveg. Vatnsafl og jarðvarmi studdu við orkufrekan iðnað. Á síðustu áratugum varð ferðaþjónustan ein stærsta uppspretta gjaldeyristekna landsins.

Þessar atvinnugreinar eru áfram mikilvægar. En Ísland nálgast nýtt þróunarskeið í efnahagsmálum.

Spurningin er hvort land með innan við hálfa milljón íbúa geti byggt upp fjölbreyttari útflutningsgreinar, skapað verðmætari störf og orðið síður berskjaldað fyrir sveiflum í tiltölulega fáum rótgrónum greinum.

Ástæða er til bjartsýni. Stafræn þjónusta, gagnavinnsla, fiskeldi, lyfjaframleiðsla, lækningatækni og önnur þekkingarfrek starfsemi verða sífellt mikilvægari.

Hindranirnar eru þó einnig umtalsverðar. Raforkuframleiðsla og flutningsgeta aukast ekki nógu hratt til að mæta allri fyrirsjáanlegri eftirspurn. Fyrirtæki kvarta undan skorti á sérhæfðri þekkingu. Fjárfesting í innviðum hefur dregist aftur úr sumum nágrannaríkjum á Norðurlöndum og rannsóknarfé hefur ekki alltaf skilað sér í nýsköpun á markaði.

Í úttekt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (AGS) á Íslandi frá 2026 (Article IV) eru þessi atriði talin lykilatriði fyrir efnahagshorfur landsins til meðallangs tíma.

Niðurstaða sjóðsins er þýðingarmikil: tekjuvöxtur í framtíðinni mun í auknum mæli ráðast af framleiðni, fjölbreytni atvinnulífsins og getunni til að byggja upp nýjar útflutningsgreinar.

Þetta er ekki tillaga um að snúa baki við ferðaþjónustu eða sjávarútvegi. Þetta eru rök fyrir hagkerfi þar sem fleiri atvinnugreinar leggja sitt af mörkum til velsældar þjóðarinnar.

Upphafsstaðan: lítið land með einhæfan útflutningsgrunn

Innanlandsmarkaðurinn á Íslandi er tiltölulega lítill. Fyrirtæki landsins reiða sig því mjög á útflutning, erlenda fjárfestingu og aðgang að erlendum viðskiptavinum.

Árið 2025 nam vöruútflutningur 923,2 milljörðum króna en vöruinnflutningur 1.408,9 milljörðum króna, sem skilaði 485,7 milljarða króna halla á vöruviðskiptum.

Sjávarafurðir voru 38,9% af verðmæti vöruútflutnings og iðnaðarvörur 51,7%. Ál og álafurðir einar og sér voru 34,5% af verðmæti útfluttra iðnaðarvara.

Þjónustuviðskiptin sýna aðra mynd.

Samkvæmt Hagstofu Íslands nam þjónustuútflutningur um 1.046 milljörðum króna árið 2025, en þjónustuinnflutningur 763,8 milljörðum króna. Afgangur af þjónustuviðskiptum var því 282,7 milljarðar króna.

Ferðaþjónusta var áfram stærsti flokkurinn og skilaði 478,3 milljörðum króna. Fjarskipta-, tölvu- og upplýsingaþjónusta varð þó sífellt mikilvægari og nam útflutningur hennar 101,4 milljörðum króna, sem er 38% aukning frá 2024.

Tölurnar sýna að breikkun atvinnulífsins er þegar hafin.

Ferðaþjónustan er áfram mikilvæg tekjulind, en hún er ekki lengur eina þjónustugreinin með verulega útflutningsmöguleika. Stafræn þjónusta og starfsemi sem byggir á hugverkum verður sífellt sýnilegri í þjóðhagsreikningum.

Áskorunin er að breyta þessari þróun í varanlega breytingu á formgerð hagkerfisins.

Gagnaver: vaxandi útflutningsgrein með mikla orkuþörf

Ein sýnilegasta þróunin er uppbygging gagnavera.

Ísland hefur ýmsa kosti sem staðsetning fyrir gagnavinnslu. Raforka er nánast alfarið framleidd með endurnýjanlegum hætti, loftslagið getur dregið úr kæliþörf og landið hefur traustar fjarskiptatengingar við umheiminn.

Þessir eiginleikar gera Ísland áhugavert fyrir fyrirtæki sem þurfa áreiðanlega raforku og hentugar aðstæður fyrir rekstur tölvuinnviða.

Gagnaver tengja Ísland einnig við hraðan vöxt gervigreindar, skýjaþjónustu og stafrænnar þjónustu.

Tækifærið felst ekki einungis í því að hýsa tölvubúnað. Það felst í því að selja reiknigetu, gagnavinnslu, gagnageymslu og tengda þjónustu til erlendra viðskiptavina.

Fjárfestingin sést þegar í hagtölum

Hagstofa Íslands greindi frá metfjárfestingu í greinum tengdum gagnaverum á öðrum ársfjórðungi 2026.

Fjármunamyndun jókst um 5,7% að raunvirði milli ára og fjárfesting atvinnuveganna um 10,1%. Fjárfesting í greinum tengdum gagnaverum jókst um 10,6% að magni og náði nýju meti á einum ársfjórðungi.

Skýr tengsl eru milli þessarar fjárfestingar og breyttrar samsetningar útflutnings.

Útflutningur fjarskipta-, tölvu- og upplýsingaþjónustu nam 101,4 milljörðum króna árið 2025, 38% meira en árið áður. Hagstofan rakti stóran hluta vaxtarins til fyrirtækja sem tengjast rekstri gagnavera.

Þetta er jákvæð þróun, en fjárfestingartölurnar þarf að túlka af varfærni.

Innflutningurinn kemur á undan útflutningstekjunum

Gagnaver þarf mikinn búnað áður en það fer að skila tekjum.

Netþjónar, tölvukerfi og annar fjárfestingarvarningur er oft fluttur inn. Upphafsfjárfestingin eykur því innflutning, en þjónustuútflutningurinn sem af henni hlýst kemur fram síðar, þegar búnaðurinn er kominn í rekstur og viðskiptavinir farnir að nota aðstöðuna.

Seðlabanki Íslands hefur vakið athygli á þessu mynstri í efnahagsgreiningum sínum.

Greining Íslandsbanka frá október 2026 bætir við frekari upplýsingum. Þar er áætlað að innflutningur tölva hafi numið 171 milljarði króna árið 2025 og að stóran hluta aukningarinnar megi rekja til búnaðar fyrir gagnaver. Bankinn áætlar einnig að útflutningur tölvuþjónustu tengdrar gagnaverum hafi aukist verulega á fyrri helmingi ársins 2026.

Mikilvægur fyrirvari varðar eignarhald.

Margir rekstraraðilar gagnavera og viðskiptavinir þeirra eru í erlendri eigu. Þar af leiðandi verða ekki allar tekjur af starfseminni eftir á Íslandi. Innlendur efnahagslegur ávinningur ræðst af greiðslum fyrir raforku, launum, sköttum, innlendum birgjum, viðhaldsþjónustu og öðrum verðmætum sem verða til innanlands.

Há fjárfestingartala jafngildir því ekki jafn mikilli aukningu þjóðartekna.

Raforkuspurningin

Gagnaver geta orðið veruleg uppspretta útflutningstekna, en þau keppa jafnframt um raforku.

Í greiningu Íslandsbanka frá október, sem vísar til Samtaka iðnaðarins, er áætlað að gagnaver hafi notað að meðaltali um 70 megavött á fyrri helmingi ársins 2026, sem samsvarar um 3,7% af raforkunotkun á Íslandi.

Í sömu greiningu var vísað til fyrirhugaðs 120 megavatta gagnaversverkefnis í Reykjanesbæ. Sú tala lýsir fyrirhuguðu verkefni en ekki starfandi aðstöðu.

Þessi greinarmunur skiptir máli. Ísland getur ekki gengið út frá því að öll fyrirhuguð gagnaver verði byggð, tengd við raforkukerfið eða fái raforku innan væntanlegs tímaramma.

Meta þarf hvert verkefni út frá framboði nýrrar raforkuframleiðslu, flutningsgetu og þeim efnahagslegu verðmætum sem það er líklegt til að skapa.

Mat: Gagnaver eru meðal trúverðugustu nýju útflutningstækifæra Íslands, því fjárfesting og þjónustuútflutningur eru þegar mælanleg. Frekari vöxtur er raunhæfur en mun ráðast af framboði raforku, fjarskiptainnviðum, alþjóðlegri eftirspurn og því hversu mikil verðmæti verða eftir innanlands.

Endurnýjanleg orka: helsti iðnaðarkostur Íslands – og hugsanlegur flöskuháls

Orka er undirstaða nánast allra helstu tækifæra til að breikka atvinnulífið.

Raforkukerfi Íslands byggir að langmestu leyti á vatnsafli og jarðvarma. Náttúruauðlindir landsins hafa stutt við álframleiðslu, annan orkufrekan iðnað, hitaveitur og uppbyggingu stafrænna innviða.

Samkvæmt orkuflæðireikningum Hagstofu Íslands fyrir árið 2024 nam heildarorkunotkun í hagkerfinu 168,7 petajúlum. Raforka var 40% og hitaveita 26%.

Það veitir Íslandi óvenju sterkan grunn fyrir iðnaðaruppbyggingu.

En það er munur á því að eiga endurnýjanlegar orkuauðlindir og því að geta afhent viðbótarraforku þar sem og þegar iðnaðurinn þarf á henni að halda.

Framleiðsla er ekki það sama og tiltæk afkastageta

Í starfsmannaskýrslu AGS vegna Article IV-úttektarinnar 2026 (IMF Country Report nr. 26/208) eru raforkuinnviðir taldir hamla framtíðarvexti.

Þar segir að fyrirhuguð aukning framleiðslugetu dugi ekki til að mæta áætlaðri aukningu eftirspurnar. Hlutar flutningskerfisins, sem að stórum hluta hefur ekki verið uppfært í áratugi, eru þegar fullnýttir. Matið byggir á raforkuspá Landsnets og greiningu OECD á orkugeira Íslands.

Þetta skapar hagnýtan vanda fyrir fjárfesta. Fyrirtæki getur fundið hentuga staðsetningu og tryggt sér fjármögnun, en verkefnið kemst ekki af stað án traustrar raforkutengingar.

Sami vandi snertir starfandi fyrirtæki sem vilja auka framleiðslu eða fjárfesta í nýjum búnaði.

OECD hefur einnig lagt áherslu á mikilvægi þess að auka og fjölbreyta raforkuframboð til að viðhalda orkuöryggi og styðja við efnahagsþróun.

Tækifærin ná lengra en til raforkusölu

Endurnýjanleg orka getur stutt við margar atvinnugreinar samtímis.

• Gagnaver geta selt reiknigetu og stafræna þjónustu á alþjóðamarkaði.
• Fiskeldi getur nýtt raforku og jarðvarma í framleiðslu og vinnslu.
• Líftækni og lyfjaframleiðsla geta notið góðs af traustri orku og sérhæfðri aðstöðu.
• Grænir iðnaðarferlar geta nýtt endurnýjanlega raforku í stað kolefnisfrekari framleiðsluaðferða.
• Jarðvarma má nýta til matvælaframleiðslu, iðnaðarhitunar og annarra nota en hefðbundinnar raforkuframleiðslu.

Einnig eru tækifæri til aukinnar nýtingar jarðvarma í samþættum iðnaðarverkefnum, þar sem varmi, raforka og aðrar auðlindir eru nýttar á skilvirkan hátt.

Slík verkefni krefjast þó vandaðs tæknilegs og viðskiptalegs mats. Ekki verða allar fyrirhugaðar samsetningar atvinnugreina arðbærar.

Umhverfisvernd og traust almennings

Ný orkuverkefni geta einnig valdið ágreiningi um landnotkun, náttúruvernd og skiptingu ávinnings.

Ísland þarf að meta langtímaáhrif nýrrar raforkuframleiðslu og flutningsinnviða á umhverfið.

Markmiðið á ekki að vera að byggja upp sem mesta afkastagetu óháð kostnaði. Það á að vera að þróa áreiðanlegar og efnahagslega réttlætanlegar orkuauðlindir en vernda jafnframt náttúruna og viðhalda trausti almennings.

Mat: Endurnýjanleg orka er rótgróinn þjóðarkostur. Raunhæfa tækifærið felst í samræmdri uppbyggingu raforkuframleiðslu og flutningskerfis og nýtingu viðbótarafkastagetunnar til að styðja atvinnugreinar sem skapa veruleg innlend verðmæti. Án fjárfestingar í flutningskerfinu verður orkugetan að hluta ónýtt.

Fiskeldi: vaxandi atvinnugrein með umhverfislegum og efnahagslegum spurningum

Fiskeldi er eitt skýrasta dæmið um atvinnugrein sem getur byggt á þekkingu sem fyrir er í landinu og skapað um leið stærri útflutningsgrunn.

Landið býr yfir reynslu af sjávarútvegi, fiskvinnslu, hafrannsóknum og framleiðslu í köldum sjó. Það hefur einnig aðgang að endurnýjanlegri raforku og jarðvarma sem getur stutt við fiskeldi á landi.

Greinin hefur vaxið verulega.

Samkvæmt Hagstofu Íslands nam framleiðsla í fiskeldi 64.417 tonnum árið 2025, sem er 17% aukning frá 2024.

Atlantshafslax nam 58.717 tonnum og bleikjuframleiðsla 5.141 tonni.

Útflutningsverðmæti eldisafurða var 53,4 milljarðar króna árið 2025. Útflutningur jókst um 12% að magni, þótt útflutningsverðmæti hafi dregist saman um 1% frá fyrra ári.

Ísland var einnig áfram stærsti framleiðandi bleikju í Evrópu samkvæmt nýjustu samanburðargögnum sem Hagstofan hefur aðgang að.

Þetta eru staðfestar niðurstöður, ekki spár.

Sjókvíaeldi og landeldi

Ísland hefur tvær meginleiðir til uppbyggingar.

Sjókvíaeldi nýtir staðsetningar við ströndina og rótgróna innviði á sjó. Það getur aukið framleiðslu en krefst vandaðrar stjórnunar á umhverfisáhrifum.

Landeldi fer fram í kerjum við stýrðar aðstæður, oft með endurnýtingarkerfum fyrir vatn (RAS).

Slík aðstaða getur veitt betri stjórn á vatnsgæðum, úrgangsmeðhöndlun og líffræðilegri áhættu. Hún getur einnig krafist mikillar fjárfestingar, raforku, tækniþekkingar og trausts vatnsframboðs.

Landeldi er ekki sjálfkrafa skaðlaust umhverfinu eða efnahagslega betri kostur. Árangur þess ræðst af orkukostnaði, byggingarkostnaði, heilbrigði fisksins, fóðuröflun, rekstrarhagkvæmni og aðgangi að arðbærum mörkuðum.

Umhverfisaðstæður þurfa að móta uppbygginguna

Fiskeldi vekur einnig mikilvægar umhverfisspurningar.

Laxeldi í sjókvíum getur haft í för með sér áhættu tengda laxalús, slysasleppingum, smitsjúkdómum og samspili við villta laxastofna.

Landeldi kemst hjá sumum þessara áhrifa á lífríki sjávar en skapar eigin áskoranir, þar á meðal orkunotkun, vatnsstjórnun og meðhöndlun lífræns úrgangs.

Framtíð greinarinnar mun meðal annars ráðast af því hvort eftirlitsaðilar og rekstraraðilar geti sýnt fram á að uppbyggingin sé umhverfislega ábyrg.

Einnig er mikilvægt að huga að efnahagslegri samsetningu greinarinnar.

Sum fyrirtæki eru í innlendri eigu en önnur byggja á erlendri fjárfestingu. Eignarhald getur haft áhrif á hversu mikið af hagnaði, rannsóknum, störfum og stoðþjónustu verður eftir á Íslandi.

Raunhæft tækifæri

Fiskeldi er nú þegar útflutningsgrein sem skilar tugum milljarða króna árlega. Greinin hefur burði til að leggja meira af mörkum til útflutnings og atvinnu á landsbyggðinni.

Ísland keppir þó á rótgrónum alþjóðamarkaði, einkum við Noreg og aðra stóra framleiðendur sjávarafurða.

Landið ætti að leggja áherslu á gæði, heilbrigði fisks, skilvirka framleiðslu, ábyrga umhverfisstjórnun og sérhæfðar afurðir fremur en að ganga út frá því að aukin framleiðsla ein og sér tryggi hærri ávöxtun.

Mat: Fiskeldi er trúverðugt tækifæri til að breikka atvinnulífið, með rótgrónum framleiðslu- og útflutningsgrunni. Frekari vöxtur er raunhæfur en þarf að styðjast við öflugt umhverfiseftirlit, trausta orku- og vatnsinnviði og sjálfbærar framleiðsluaðferðir á viðskiptalegum forsendum.

Líftækni og lyfjaframleiðsla: þekking breytt í útflutning

Líftækni er hugsanlega eitt verðmætasta langtímatækifæri Íslands.

Ólíkt atvinnugreinum sem byggja fyrst og fremst á náttúruauðlindum ræðst líftækni að miklu leyti af rannsóknum, hugverkum, hæfu starfsfólki og getunni til að þróa vörur sem standast alþjóðlega samkeppni.

Ísland hefur nú þegar viðeigandi styrkleika:

• Vel menntað vinnuafl.
• Rótgróin lyfja- og lækningavörufyrirtæki.
• Rannsóknastofnanir og sérhæfðar rannsóknarstofur.
• Endurnýjanlega raforku og hentuga iðnaðarinnviði.
• Reynslu af útflutningi á alþjóðamarkaði.

Tölur Seðlabanka Íslands um beina fjárfestingu sýna að erlend fjárfesting á Íslandi er meðal annars bundin við lyfjaframleiðslu, auk álframleiðslu og eignarhaldsfélaga.

Lyfjavörur eru einnig rótgróinn útflutningsflokkur. Samkvæmt viðskiptagögnum Alþjóðabankans, sem byggja á UN Comtrade, nam útflutningur íslenskra lyfjavara um 126,8 milljónum Bandaríkjadala árið 2024.

Greinin er því meira en framtíðarsýn. Hún skilar nú þegar tekjum á alþjóðamörkuðum og laðar að fjárfestingu.

Áskorunin er að koma rannsóknum á markað

Ísland ver tiltölulega háu hlutfalli landsframleiðslu til rannsókna og þróunar.

AGS metur heildarútgjöld til rannsókna og þróunar um 2,5% af landsframleiðslu árið 2024, sem er í samræmi við tölur Hagstofu Íslands um 2,48%. Markmið stjórnvalda er að hækka hlutfallið í 3,5% fyrir árið 2035.

Þrátt fyrir þessa tiltölulega miklu fjárfestingu bendir AGS á að Ísland skili minni nýsköpunarafurðum en búast mætti við miðað við rannsóknarútgjöldin.

Sjóðurinn mælir með því að gera hvata til rannsókna skilvirkari, styrkja tengsl háskóla og atvinnulífs, einfalda styrkumsóknir og efla vísisfjárfestingarmarkaðinn.

Þetta er lykilatriði.

Rannsóknir geta leitt til verðmætra vísindauppgötvana án þess að skapa farsæl fyrirtæki. Lofandi niðurstaða á rannsóknarstofu getur enn þurft margra ára prófanir, leyfisveitingar, fjárfestingu og alþjóðlega markaðssókn áður en hún verður að arðbærri vöru.

Fyrir líftæknifyrirtæki getur aðgangur að sérhæfðu starfsfólki og alþjóðlegri fjármögnun skipt jafn miklu máli og aðgangur að rannsóknaraðstöðu.

Lyfjaframleiðsla og lækningatækni

Tækifærið nær lengra en til þróunar nýrra lyfja.

Lækningatæki, greiningartækni, rannsóknarstofutækni og sérhæfð framleiðsla geta öll skapað útflutningstekjur.

Þessi starfsemi getur einnig skapað meiri innlend verðmæti en greinar sem byggja einkum á innfluttum búnaði og orku.

Greinin býr þó við verulega áhættu.

Lyfjaútflutningur getur ráðist af einkaleyfisveitingum, ákvörðunum eftirlitsstofnana, aðgangi að alþjóðamörkuðum og viðskiptalegu gengi tiltölulega fárra vara.

AGS nefnir sérstaklega tafir á samþykki einkaleyfa fyrir lyf sem mögulega orsök veikari útflutnings.

Mat: Líftækni, lyfjaframleiðsla og lækningatækni eru trúverðug langtímatækifæri, því Ísland hefur nú þegar rótgróin fyrirtæki, útflutning og rannsóknargetu. Helsta áskorunin felst ekki einungis í auknum rannsóknarútgjöldum heldur í því að breyta rannsóknum í fyrirtæki sem geta vaxið og vörur sem standast alþjóðlega samkeppni.

Hátækniframleiðsla og sérhæfður útflutningur

Breikkun atvinnulífsins þarf ekki endilega að fela í sér að rótgrónar greinar víki fyrir alveg nýjum.

Ísland getur einnig skapað meiri verðmæti í kringum styrkleika sína.

Landið hefur reynslu af málmframleiðslu, fiskvinnslu, verkfræði og sérhæfðri iðnaðarþjónustu.

Næsta skref gæti falist í því að færa sig lengra í átt að verðmætari vörum, búnaði, íhlutum og þjónustu tengdri þessum greinum.

Þekking á sjávarafurðum getur til dæmis stutt við háþróaða vinnslu, matvælatækni, vöktunarkerfi og sérhæfðan búnað fyrir sjávarútveg.

Endurnýjanleg orka getur stutt við nýja iðnaðarferla og vörur með minna kolefnisspor.

Lyfja- og lækningatækjaframleiðsla getur aukið hlut sérhæfðrar framleiðslu og gæðaeftirlitsþjónustu.

Kosturinn við þessa nálgun er að ný starfsemi getur byggst upp í kringum þekkingu, birgja og innviði sem fyrir eru.

Takmörkunin er sú að hátækniframleiðsla krefst fjárfestingar, tækniþekkingar og aðgangs að alþjóðlegum viðskiptavinum. Vegna smæðar innanlandsmarkaðarins þurfa farsæl fyrirtæki að verða samkeppnishæf erlendis frá fyrstu stigum.

Stafræn þjónusta og hugverk: útflutningstækifæri handan gagnavera

Gagnaver eru aðeins einn hluti stafræna hagkerfisins.

Hugbúnaðarþróun, netöryggi, fjártækni, tölvuleikjaiðnaður, skapandi greinar og leyfisveitingar fyrir hugverk geta allt skapað útflutning án þess að mikið magn efnislegra vara fari yfir landamærin.

Tölur Hagstofu Íslands um þjónustuútflutning 2025 sýna þessa breytingu.

Fjarskipta-, tölvu- og upplýsingaþjónusta nam 101,4 milljörðum króna og jókst um 38% milli ára.

Hugverkageirinn í víðari skilningi nær einnig til fyrirtækja í hugbúnaði, lækningatækni, lyfjaframleiðslu, skapandi framleiðslu og annarri þekkingarfrekri starfsemi.

Þetta skiptir máli vegna þess að stafræn þjónusta getur náð til erlendra viðskiptavina án sömu flutningsinnviða og efnislegur útflutningur krefst.

Árangur ræðst þó af hæfu starfsfólki, traustum tengingum, alþjóðlegum viðskiptatengslum og getunni til að vernda hugverk.

Hann krefst þess einnig að fyrirtæki nái að vaxa.

Lítið hugbúnaðarfyrirtæki getur þróað farsæla vöru, en að breyta henni í stórt útflutningsfyrirtæki krefst aðgangs að fjármagni, reyndra stjórnenda, sérþekkingar í alþjóðlegri sölu og nægilega stórs hóps viðskiptavina.

Þetta er ein ástæða þess að AGS leggur áherslu á kraft í atvinnulífinu og uppbyggingu vísisfjárfestingarumhverfis á Íslandi.

Ferðaþjónusta og sjávarútvegur verða áfram mikilvæg

Breikkun atvinnulífsins á ekki að rugla saman við að draga úr vægi núverandi útflutningsgreina breytinganna vegna.

Ferðaþjónustan er áfram einn stærsti þjónustuútflutningur Íslands. Sjávarútvegurinn er áfram undirstaða atvinnu, byggðaþróunar og vöruútflutnings.

Báðar greinarnar geta einnig orðið afkastameiri og tæknilega þróaðri.

Ferðaþjónustan getur lagt áherslu á verðmætari þjónustu, betri innviði, betri dreifingu ferðamanna um landið og fjárfestingu sem eykur verðmæti á hvern ferðamann fremur en að reiða sig eingöngu á fjölgun þeirra.

Sjávarútvegurinn getur notið góðs af bættri vinnslutækni, rekjanleika, hafrannsóknum, skilvirkri auðlindanýtingu og verðmætari afurðum.

Hið sama á við um ál og annan orkufrekan iðnað. Framlag hans til hagkerfisins ætti ekki einungis að meta út frá útflutningstekjum heldur einnig orkunotkun, innlendri atvinnu, skattgreiðslum og þeim verðmætum sem verða eftir á Íslandi.

Fjölbreyttara hagkerfi er hagkerfi þar sem rótgrónar greinar styrkjast og nýjar greinar draga úr áhættunni af því að reiða sig um of á fáar greinar.

Framleiðni: málið að baki nánast öllum tækifærum

Einn mikilvægasti þátturinn í mati AGS er áherslan á framleiðni.

Hagvöxtur getur komið til með fjölgun starfsfólks, aukinni fjárfestingu eða skilvirkari framleiðslu.

Fyrir land með fáa íbúa eru takmörk fyrir því hversu mikið hægt er að reiða sig fyrst og fremst á stækkandi vinnuafl.

Ísland þarf að auka verðmætin sem hver starfsmaður og hver eining fjármagns skapar.

Það felur í sér betri tækni, stjórnun, menntun, innviði og samkeppni.

AGS tilgreinir nokkrar hindranir:

Skortur á hæfu starfsfólki. Fyrirtæki þurfa fólk með tæknilega, vísindalega, verkfræðilega og stafræna þekkingu. Menntun og starfsþjálfun þurfa að bregðast við breyttum þörfum atvinnulífsins.

Hindranir í regluverki. Leyfisveitingar, skipulagsferli og umsóknarferli geta tafið fjárfestingu. AGS hvetur til þess að draga úr óþarfa hindrunum en viðhalda jafnframt viðeigandi umhverfis- og öryggiskröfum.

Veik markaðssetning rannsókna. Rannsóknastofnanir og fyrirtæki þurfa sterkari tengsl svo uppgötvanir geti orðið að vörum og útflutningsfyrirtækjum.

Launaþróun og framleiðni. AGS varar við því að launahækkanir sem eru viðvarandi umfram framleiðnivöxt geti veikt samkeppnishæfni og aukið verðbólguþrýsting.

Aðgangur að fjármögnun. Sprotafyrirtæki og vaxandi fyrirtæki þurfa fjármagn til að komast af fyrstu þróunarstigum.

Þessi atriði tengjast innbyrðis.

Fyrirtæki getur haft lofandi vöru og áhugasaman erlendan viðskiptavin, en ef það getur ekki ráðið hæft starfsfólk, fengið raforkutengingu eða tryggt sér fjármögnun er hætt við að tækifærið verði aldrei að starfandi útflutningsfyrirtæki.

Framleiðni er því ekki óhlutbundin hagstærð. Hún er grunnurinn sem framtíðaratvinnugreinar Íslands munu byggja á.

Innviðir: fjárfesting sem Ísland kemst ekki hjá

Innviðaþröng verður sífellt mikilvægara mál eftir því sem Ísland hugar að uppbyggingu nýrra atvinnugreina.

Í starfsmannaskýrslu AGS vegna Article IV-úttektarinnar frá júlí 2026 er vísað til áætlaðrar uppsafnaðrar innviðaskuldar, að viðhaldi meðtöldu, sem nemi um 14% af landsframleiðslu árið 2025. Matið er sótt í skýrsluna Innviðir á Íslandi 2025: Ástand og framtíðarhorfur (Infrastructure in Iceland 2025: Status and Future Prospects).

Sjóðurinn leggur áherslu á raforkuframleiðslu, flutningskerfi raforku, samgönguinnviði og stafrænar tengingar.

Þetta eru ekki aðskildar fjárfestingarspurningar.

Ný iðnaðarstarfsemi þarf raforku, vegi, hafnir, fjarskipti, hæft starfsfólk og aðgang að birgjum. Ef einn nauðsynlegur þáttur vantar getur allt verkefnið tafist eða orðið dýrara.

Orka og flutningskerfi

Ný raforkuframleiðsla þarf að haldast í hendur við fjárfestingu í flutningskerfinu.

Ef nýjar virkjanir eru byggðar án þess að flutningskerfið sé uppfært er ekki víst að raforkan komist þangað sem hennar er þörf.

Í áætlanagerð þarf einnig að huga að jafnvægi milli núverandi stórnotenda, heimila og nýrra útflutningsgreina.

Samgöngur og byggðaþróun

Hafnir, vegir og innlendar samgöngur hafa áhrif á kostnað við útflutning efnislegra vara.

Fiskeldi, fiskvinnsla og sérhæfð framleiðsla þurfa traustar leiðir á alþjóðamarkaði.

Fjárfesting í innviðum getur einnig stuðlað að jafnari dreifingu efnahagsumsvifa um landið, fremur en að tækifærin safnist saman á höfuðborgarsvæðinu.

Stafrænir innviðir

Öflugar alþjóðlegar tengingar og traust innlend fjarskiptanet eru nauðsynleg fyrir gagnaver, hugbúnaðarfyrirtæki, fjármálaþjónustu og rannsóknastofnanir.

Staðsetning Íslands milli Evrópu og Norður-Ameríku getur verið kostur, en sá kostur þarf að styðjast við öfluga fjarskiptainnviði og sterkt netöryggi.

Ábyrg fjármögnun innviða

Stór innviðaverkefni krefjast mikils fjármagns.

AGS bendir á að Ísland sé að íhuga stofnun innviðafélags í eigu ríkisins og aukna notkun samvinnuverkefna hins opinbera og einkaaðila.

Slíkt fyrirkomulag getur hjálpað til við að virkja fjárfestingu, en það þarf að hanna af kostgæfni.

Sjóðurinn varar við því að stjórnvöld þurfi að fylgjast með óbeinum skuldbindingum og skuldbindingum utan efnahagsreiknings með gagnsæjum hætti. Að færa verkefni út fyrir hefðbundin fjárlög ríkisins eyðir ekki undirliggjandi efnahagslegri áhættu.

Innviði ætti að velja út frá langtímaefnahagslegu gildi þeirra, ekki einungis út frá því hversu mikla athygli þeir vekja eða hversu háar fjárfestingartölur þeir skila.

Stefna stjórnvalda: Vaxtarplan til 2035

Ísland er farið að formfesta langtímanálgun sína.

Árið 2026 kynntu stjórnvöld nýja atvinnustefnu, Atvinnustefnu Íslands – Vaxtarplan til 2035, ásamt aðgerðaáætlun fyrir 2026–2027 sem inniheldur 35 aðgerðir á vegum tíu ráðuneyta.

Meðal áherslna hennar eru:

• Að styrkja orkuframboð og innviði.
• Að einfalda regluverk og leyfisveitingar.
• Að styðja við rannsóknir og nýsköpun.
• Að efla færni og menntun.
• Að hvetja til útflutningsdrifinna atvinnugreina.
• Að auka framleiðni og samkeppnishæfni.

Stefnan er í meginatriðum í samræmi við ráðleggingar AGS.

En að kynna stefnu er aðeins upphafið.

Í framvinduskýrslu sem birt var 29. október 2026 kom fram að fjórum af 35 aðgerðum væri lokið, 23 væru í vinnslu og átta í undirbúningi.

Vinna var hafin við allar aðgerðirnar.

Það er gagnleg fyrsta vísbending um framkvæmdina, en of snemmt er að leggja mat á heildarárangurinn.

Hinn raunverulegi prófsteinn verður hvort stefnan leiðir til hraðari afgreiðslu verkefna, aukinnar raforkugetu, betri samgangna, öflugri nýsköpunar og fleiri farsælla útflutningsfyrirtækja.

Landið þarf mælanlegan árangur fremur en langan lista af verkefnum sem eru aðeins til á pappírnum.

Hvaða tækifæri eru raunhæf – og hver eru enn óviss?

Ekki búa öll efnileg tækifæri yfir sama styrk sönnunargagna.

Greinarmunurinn á núverandi efnahagsstarfsemi og framtíðarspám er nauðsynlegur þegar horfur Íslands eru metnar.

Þetta mat er vísvitandi varfærið.

Fyrirhuguð verksmiðja er ekki starfandi verksmiðja. Fyrirhugað gagnaver er ekki útflutningsfyrirtæki. Rannsóknarútgjöld eru ekki það sama og árangur á markaði.

Sterkustu tækifærin eru þau sem byggja á sannanlegri framleiðslu, viðskiptavinum, útflutningi og trúverðugri leið til vaxtar.

Áhættan sem Ísland þarf að stýra

Fjölbreyttara atvinnulíf getur aukið viðnámsþrótt hagkerfisins, en það getur einnig gert landið háð nýjum þáttum.

Ef Ísland verður mjög háð gagnaverum gæti landið orðið berskjaldaðra fyrir breytingum á alþjóðlegri eftirspurn eftir reiknigetu, ákvörðunum erlendra eigenda og rekstrarumhverfi stórra tæknifyrirtækja.

Ef fiskeldi vex of hratt gætu umhverfisspjöll grafið undan orðspori greinarinnar og rekstrarhæfi til lengri tíma.

Ef fjárfesting í líftækni eykst án þess að markaðssetning rannsókna batni gætu rannsóknarútgjöld skilað minni innlendum efnahagsávinningi en vænst er.

Ef orkufrekur iðnaður vex án nægrar raforkuframleiðslu og flutningsgetu gætu heimili og starfandi fyrirtæki þurft að keppa harðar um raforku.

Einnig er fjárhagsleg áhætta til staðar.

Stór iðnaðarverkefni krefjast oft mikillar erlendrar fjárfestingar og innflutts búnaðar. Fyrstu áhrif þeirra á viðskiptajöfnuðinn geta verið neikvæð áður en útflutningstekjur verða til.

AGS hefur þegar bent á þátt fjárfestingar í gagnaverum í auknum viðskiptahalla árið 2025.

Það þýðir ekki að fjárfestingin sé endilega skaðleg. Það þýðir að meta þarf langtímaávöxtun hennar á móti upphaflegum innflutningi, erlendri fjármögnun og þeim hluta teknanna sem verður eftir á Íslandi.

Markmiðið á að vera sjálfbær innlend verðmætasköpun, ekki einfaldlega hæsta mögulega fjárfestingartilkynning.

Hvernig árangur gæti litið út árið 2035

Ísland þarf ekki að verða stórveldi í iðnaði til að ná markverðri breikkun atvinnulífsins.

Landið þarf breiðari hóp afkastamikilla fyrirtækja sem standast alþjóðlega samkeppni.

Árið 2035 gæti sterkari efnahagsgerð falið í sér:

• Stærri stafrænan þjónustugeira sem flytur út reiknigetu, hugbúnað og sérhæfða tækni.
• Afkastameira fiskeldi sem starfar samkvæmt ströngum umhverfiskröfum.
• Vaxandi útflutning lyfja, líftækniafurða og lækningatækja.
• Skilvirkari nýtingu endurnýjanlegrar orku og jarðvarma.
• Verðmætari framleiðslu sem tengist núverandi iðnaðarþekkingu.
• Sterkari tengsl háskóla og atvinnulífs á sviði rannsókna og þróunar.
• Betri samgöngu-, raforku- og stafræna innviði.
• Vinnumarkað með þá færni sem nýjar atvinnugreinar þurfa.

Ávinningurinn myndi ná lengra en til útflutningstekna.

Árangursrík breikkun atvinnulífsins gæti skapað fleiri sérhæfð störf, bætt tækifæri á landsbyggðinni, laðað að erlenda fjárfestingu og dregið úr efnahagslegum áhrifum áfalla í einstökum greinum.

Hún gæti einnig hjálpað Íslandi að ná meiri framleiðnivexti, sem er nauðsynlegur ef lífskjör eiga að halda áfram að batna án þess að reiða sig fyrst og fremst á fólksfjölgun.

Næsta skeið krefst framkvæmdar, ekki einungis möguleika

Ísland býr yfir mörgum þeirra undirstaðna sem þarf til að byggja upp fjölbreyttara hagkerfi.

Endurnýjanleg orka, þekking á hafinu, rannsóknastofnanir, rótgróin útflutningsfyrirtæki og hæft vinnuafl eru sterkur upphafspunktur.

Sumar nýju atvinnugreinanna skila nú þegar mælanlegum árangri. Þjónusta tengd gagnaverum vex, fiskeldi skilar verulegum útflutningstekjum og lyfja- og tæknifyrirtæki eru hluti af núverandi alþjóðaviðskiptum landsins.

Hindranirnar eru þó jafn raunverulegar.

Raforkuframleiðsla og flutningsgeta verða að haldast í hendur við eftirspurn. Innviðaverkefni þarf að skipuleggja og framkvæma með skilvirkum hætti. Fyrirtæki þurfa hæft starfsfólk og aðgang að fjármögnun. Rannsóknum þarf að breyta í markaðsvörur. Umhverfiskröfur þurfa að vera trúverðugar.

Boðskapur AGS er að framtíðarhagvöxtur Íslands muni í auknum mæli ráðast af framleiðni og fjölbreytni atvinnulífsins fremur en einfaldlega stækkun þeirra greina sem hafa knúið hagkerfið áfram hingað til.

Þetta er raunhæft mat, ekki loforð um að allar nýjar greinar muni ná árangri.

Landið þarf ekki að snúa baki við ferðaþjónustu, sjávarútvegi eða áli. Það þarf að byggja upp viðbótartekjulindir í kringum þær – atvinnugreinar sem nýta auðlindir og þekkingu Íslands til að skapa verðmætari vörur og þjónustu fyrir alþjóðamarkaði.

Næsti kafli íslensks efnahagslífs ræðst ekki af því hversu mörg tækifæri landið getur bent á, heldur af því hversu mörgum þeirra tekst að breyta í afkastamikil, samkeppnishæf og sjálfbær fyrirtæki.

Heimildir

• Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn – Ísland: úttekt samkvæmt IV. grein stofnsamnings (Article IV) 2026, fréttatilkynning og starfsmannaskýrsla, IMF Country Report nr. 26/208, birt 30. júlí 2026 – Meginheimild umfjöllunarinnar um framleiðni, breikkun atvinnulífsins, innviði, færni, nýsköpun, endurnýjanlega orku, fiskeldi, líftækni og stafræna innviði, þ.m.t. mat á innviðaskuld (bls. 21), raforkukerfinu (bls. 21) og rannsóknum og þróun (bls. 20).
• Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn – Fréttatilkynning: IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Iceland, 30. júlí 2026
• Hagstofa Íslands – Vöruviðskipti 2025, 19. maí 2026 – Opinberar tölur um vöruútflutning og vöruinnflutning, þ.m.t. samsetningu útflutnings og halla á vöruviðskiptum 2025.
• Hagstofa Íslands – Þjónustuviðskipti eftir flokkum og löndum 2025, 4. september 2026 – Opinberar tölur um þjónustuútflutning, þ.m.t. ferðaþjónustu og fjarskipta-, tölvu- og upplýsingaþjónustu.
• Hagstofa Íslands – Fiskeldi 2025, 20. maí 2026 – Framleiðslumagn og útflutningsverðmæti eldisfisks, þ.m.t. lax og bleikju.
• Hagstofa Íslands – Þjóðhagsreikningar, 2. ársfjórðungur 2026 – Tölur um fjárfestingu, starfsemi tengda gagnaverum og utanríkisviðskipti á öðrum ársfjórðungi 2026.
• Hagstofa Íslands – Orkuflæðireikningar 2024, 25. febrúar 2026 – Opinber greining á orkunotkun íslenska hagkerfisins og hlut raforku og hitaveitu.
• Hagstofa Íslands – Útgjöld til rannsókna og þróunar 2024, 12. febrúar 2026 – Heildarútgjöld til rannsókna og þróunar 2024: rúmlega 113,5 milljarðar króna, um 2,48% af landsframleiðslu.
• Seðlabanki Íslands – Peningamál 2026/3 – Efnahagshorfur, útflutningsspár og greining á breyttu framlagi gagnaveraþjónustu.
• Seðlabanki Íslands – Bein fjárfesting, uppfærsla fyrir 2024, 20. mars 2026 – Opinberar tölur um beina erlenda fjárfestingu og samþjöppun hennar í iðnaði, lyfjaframleiðslu og eignarhaldsfélögum.
• OECD – Economic Surveys: Iceland 2025, 3. kafli: Powering the Electricity Sector – Óháð mat á raforkukerfi Íslands, endurnýjanlegri orkuframleiðslu og tengslum orkuframboðs og iðnaðaruppbyggingar.
• Landsnet o.fl. – Raforkuspá 2025–2050 (Landsnet, Orkustofnun og Raforkueftirlitið) – Heimild AGS um áætlaða raforkueftirspurn og afkastagetu flutningskerfisins.
• Stjórnarráð Íslands – Ný atvinnustefna fyrir Ísland kynnt, 27. maí 2026 – Opinber lýsing á Vaxtarplani til 2035 og aðgerðaáætlun fyrir 2026–2027.
• Stjórnarráð Íslands – Framkvæmd atvinnustefnu Íslands, 29. október 2026 – Fyrsta framvinduskýrslan: fjórum aðgerðum lokið, 23 í vinnslu og átta í undirbúningi.
• Umhverfis- og orkustofnun – Orkutölur – Opinberar upplýsingar um orkukerfi og raforkuframleiðslu á Íslandi.
• Orkustofnun – Kerfisáætlun flutningskerfisins – Skýrir ferli kerfisáætlunar um fyrirhugaða fjárfestingu og uppfærslu í flutningskerfi raforku.
• Framkvæmdastjórn ESB – European Innovation Scoreboard 2025: Ísland – Óháð samanburðarmat á nýsköpunarárangri Íslands, þ.m.t. bilinu milli fjölda starfa í nýsköpunarfyrirtækjum og markaðssetningar nýrra vara.
• Íslandsbanki – Gagnaver og áhrif þeirra á tölurnar, 27. október 2026 – Viðbótargreining á fjárfestingu í gagnaverum, innflutningi búnaðar, útflutningstekjum og þeim verðmætum sem verða eftir innanlands.

Athugasemd um gögn og túlkun: Í greininni eru notaðar nýjustu opinberu tölur sem tiltækar voru 31. október 2026. Tölur fyrir árið 2025 í heild eru notaðar þar sem þær liggja fyrir, ásamt þjóðhagsreikningum fyrir annan ársfjórðung 2026 og síðari greiningum stofnana. Spár, fyrirhuguð verkefni og fjárfestingaráform eru skýrt aðgreind frá starfandi afkastagetu og raunverulegum útflutningi. Tækifæri sem AGS nefnir til meðallangs tíma eru meðhöndluð sem skilyrtar horfur, ekki tryggðar niðurstöður.

Ábendingar, leiðréttingar eða fyrirspurnir: ritstjorn@frettir247.news

Greinaröð

Ársfundir AGS 2026

1. Heimshagkerfið undir þrýstingi: Hagvöxtur, skuldir, orka og áhætta framundan
2. Ísland talar fyrir átta þjóðir: Ásgeir Jónsson kynnti sameiginlega afstöðu Norðurlanda og Eystrasaltsríkja hjá AGS
3. Íslenskt efnahagslíf á tímamótum: Það sem AGS sér framundan
4. New Economy Forum: Hvernig gervigreind er að endurmóta hagkerfið, vinnumarkaðinn og stjórnsýsluna
5. Næsti kafli íslensks efnahagslífs: Nýjar atvinnugreinar handan ferðaþjónustu og sjávarútvegs

Meira úr flokknum Viðskipti

VIÐSKIPTI · EFNAHAGSMÁLSterk króna: Efnahagslegur styrkur eða vaxandi vandi fyrir samkeppnishæfni?31. október 2026VIÐSKIPTI · RAFMYNTIRBinance glímir við 4,7 milljarða dollara nettóútstreymi eftir metþjófnað á rafmyntum – prófraun á traust stærstu kauphallar heims31. október 2026VIÐSKIPTIVerkfalli afstýrt – íslenskur vinnumarkaður horfir fram á ný verkefni