Þrír dagar, útvarp og smá reiðufé: Ísland tekur þátt í viðbúnaðarbylgju Evrópu

Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra hefur gefið út fyrsta viðbúnaðarbæklinginn fyrir hvert heimili í landinu. Ráðin eru hógvær. Ástæðurnar að baki þeim hafa breyst.

Einu sinni geymdi hvert íslenskt heimili neyðarleiðbeiningarnar sínar í símaskránni, einhvers staðar á milli slökkvistöðvanna og pípulagningamannanna. Símaskráin hefur farið sömu leið og faxtækið, og á þriðjudag gaf almannavarnadeild ríkislögreglustjóra út arftaka hennar: bækling sem heitir Verum viðbúin.

Ráðherrar fengu fyrstu eintökin afhent eftir ríkisstjórnarfund á þriðjudag. Aðrir fá sitt rafrænt í gegnum Ísland.is, og bæklinginn má finna á verumvidbuin.is á íslensku, ensku og pólsku, auk útgáfu á auðlesnu máli og á táknmáli. Frá miðvikudegi til sunnudags dreifa sjálfboðaliðar björgunarsveita Landsbjargar prentuðum eintökum um allt land samhliða sölu Neyðarkallsins.

Hvað er í honum

Kjarninn í ráðleggingunum er að hvert heimili geti bjargað sér sjálft í að minnsta kosti þrjá daga. Það þýðir mat, vatn og aðrar nauðsynjar: niðursuðuvörur og þurrmat, drykkjarvatn, lyf, hreinlætisvörur, sjúkrakassa, vasaljós, rafhlöður, hleðslubanka, prímus eða gasgrill, teppi og útprentaðan lista yfir símanúmer. Þau sem eiga börn, aldraða ættingja eða gæludýr, eða búa með fólki með undirliggjandi sjúkdóma, eru sérstaklega beðin að gera ráð fyrir þeim.

Tvennt sker sig úr. Annað er rafhlöðuknúið útvarp: ef símkerfið og netið bregðast verður Rás 2 neyðarrásin og opinber skilaboð berast í gegnum hana. Hitt er reiðufé. Heimilum er ráðlagt að eiga eitthvað af því heima og hafa fleiri en eina leið til að greiða. Í landi þar sem varla nokkur maður gengur með peninga á sér stingur ríkið hljóðlega upp á því að fólk geymi nokkra seðla í skúffu.

Í bæklingnum eru fjölskyldur líka hvattar til að ákveða fyrirfram hvar þær hittist ef ekki næst samband í síma.

„Viðbúnaður er ekki einungis verkefni stjórnvalda, heldur okkar allra,“ segir Runólfur Þórhallsson, yfirlögregluþjónn hjá almannavarnadeild. „Þegar einstaklingar og fjölskyldur gera einfaldar ráðstafanir til að búa sig undir mögulegar truflanir eykst öryggi samfélagsins í heild.“

Af hverju núna

Íslendingar þurfa varla áminningu um að jörðin getur hreyfst. Almannavarnadeild nefnir eldgos, jarðskjálfta, snjóflóð og óveður, og allt þetta hefur landið fengið að reyna á síðustu árum. En listinn yfir ástæður í bæklingnum er lengri en hann hefði verið áður. Þar eru nefndar netárásir, kerfisbilanir og mannleg mistök sem geta lamað kortagreiðslur og netbanka, auk langvarandi rafmagnsleysis og bilana í fjarskiptum. Og þar er setning sem hefði hljómað undarlega í íslenskum upplýsingabæklingi fyrir áratug: spenna í alþjóðasamskiptum og vopnuð átök í Evrópu og víðar geta haft áhrif hér.

Evrópa fékk nýlega að sjá hvernig slík röskun getur litið út. Þann 12. október komu starfsmenn hundruða stórmarkaða í Frakklandi að kæli- og frystiskápum sem voru orðnir heitir, sums staðar allt að 50°C. Saksóknarar í París staðfestu netárás og sögðu að ofhitaður búnaður hefði kveikt elda. Þann 2. nóvember reið önnur bylgja yfir verslanir í Belgíu, Lúxemborg, Svíþjóð og Írlandi, þar sem kælar voru settir á afþíðingu yfir nótt. Sérfræðingar benda á nettengd stjórnkerfi fyrir kælibúnað frá danska fyrirtækinu Danfoss, mörg hver of gömul til að fá öryggisuppfærslur. Tæknimenn hafa aftengt búnað frá netinu, en engin lausn sem nær til allra verslana hefur verið kynnt og enginn hefur lýst ábyrgð á hendur sér. Verslanir þurftu að henda miklu magni af mat. Þetta var í raun netárás á innihald ísskápsins.

Ísland er ekki eitt um þetta. „72 klukkustunda sjálfbærni er það sem við mælum með,“ sagði Hadja Lahbib, framkvæmdastjóri hættustjórnunar hjá ESB, þegar sambandið birti stefnu sína í mars 2025.

Bretar fylgdu í kjölfarið í október með eigin átaki og ráðlögðu þriggja daga birgðir af vatni á flöskum og mat, reiðufé, vasaljós, útvarp og afrit af mikilvægum skjölum. Ráðherrar nefndu óveður og gróðurelda ásamt fjandsamlegum aðgerðum Rússa og Írana. Stjórnvöld vildu að fólk væri „vakandi en ekki óttaslegið“, eins og varnarmálaráðherrann orðaði það. Samkvæmt Bloomberg tafðist kynningin vegna ótta um að hún þætti of drungaleg, og samtök breskra verslana, British Retail Consortium, vöruðu við því að ef fólki væri sagt að kaupa ákveðnar vörur gæti það leitt til hamstrakaupa.

Hver stendur að baki

Ekkert af þessu er ein fyrirskipun frá Brussel eða NATO. Ísland er ekki í ESB, og 72 klukkustunda ráðlegging sambandsins er tilmæli til aðildarríkja, ekki lög. Hlutverk NATO er enn óbeinna. Samkvæmt 3. grein Norður-Atlantshafssáttmálans skuldbinda aðildarríki sig til að byggja upp eigin viðnámsþrótt, og árið 2016 samþykkti bandalagið sjö grunnkröfur, allt frá samfellu í stjórnsýslu og orkuöflun til matar, vatns og fjarskipta. NATO kallar þetta „fyrst og fremst á ábyrgð hvers ríkis“. Kröfurnar snúa að ríkjum, ekki að því hvað heimili geyma í skápunum.

Íslenski bæklingurinn nefnir hvoruga stofnunina. Í tilkynningu almannavarnadeildar segir að Ísland geri þetta „líkt og hin Norðurlöndin“, og tímalínan staðfestir það:

Vestanhafs

Sömu ráð heyrast í Norður-Ameríku, þó með minni nýjabrumi. Almannavarnir Kanada, Public Safety Canada, hafa árum saman sagt Kanadamönnum að vera tilbúnir að bjarga sér í að minnsta kosti 72 klukkustundir, og ítrekuðu það í vikunni eftir að breska átakið vakti vangaveltur á netinu. Fólk á að „vera tilbúið að sjá um sig og heimili sitt í að minnsta kosti 72 klukkustundir í neyðarástandi,“ sagði talskonan Zarah Malik við CBC. Kanadíska ríkisútvarpið fann engin merki um að tilkynningar ólíkra ríkja að undanförnu hefðu verið samræmdar eða tengdust einhverjum tilteknum atburði sem búist væri við.

Í Bandaríkjunum ráðleggur átak stjórnvalda, Ready.gov, enn birgðir af vatni, mat og rafhlöðum til nokkurra daga, og þau ráð hafa ekki breyst. Önnur tala sem gengur manna á milli, 90 dagar, kemur heimilum ekkert við: hún á rætur að rekja til átaks bandaríska varnarmálaráðuneytisins um að herstöðvar geti starfað í þrjá mánuði án almenna raforkukerfisins.

Kanadískir sérfræðingar benda á atriði sem á jafnt við á Íslandi. „Það er bara tímaspursmál hvenær allir verða fyrir netárás, beint eða óbeint,“ sagði Suzanne Bernier hjá Disaster Recovery Institute of Canada. Þrír dagar eru byrjunarreitur, ekki hámark.

Hvað Rauði krossinn ráðleggur

Rauði krossinn á Íslandi, sem hóf átakið 3 dagar – ertu klár? áður en bæklingurinn kom út, er nákvæmari. Hann mælir með að minnsta kosti þremur lítrum af vatni á mann á dag, auk aukavatns til að sturta niður; niðursuðuvörum og þurrvöru á borð við pasta, og dósaopnara með; nægu reiðufé til þriggja daga, því posar og hraðbankar gætu legið niðri; vasaljósi með rafhlöðum sem geymdar eru sér; kertum og eldspýtum; sveif- eða rafhlöðuútvarpi; daglegum lyfjum, verkjalyfjum og sjúkrakassa; prímus með gasi; hreinlætisvörum; og vegabréfum og öðrum mikilvægum skjölum á einum stað.

Hann gefur líka ráð um hvernig halda megi á sér hita ef kyndingin bregst: byrgja glugga með teppum eða dýnum, hafa dyr lokaðar, halda til og sofa í einu herbergi og setja hitapoka, eða tveggja lítra flöskur fylltar heitu vatni, undir sængina. Hjálparsími Rauða krossins er 1717.

Fyrirhyggja, ekki ótti

Það er auðvelt að lesa eitthvað ískyggilegt út úr því þegar stjórnvöld biðja fólk að kaupa bakaðar baunir í dós. Ráðin sjálf eru hversdagslegri en fyrirsagnirnar sem þau laða að sér. Þrír dagar eru álíka langur tími og slæmt vetrarveður eða langt rafmagnsleysi, ekki umsátur. Flest á listanum á skynsamt heimili í íslenskum vetri þegar til, einhvers staðar inni í skáp.

Það sem hefur breyst er ramminn. Viðbúnaður snerist áður um veðrið og eldfjöllin. Nú snýst hann líka um netkerfi, greiðslukerfi og þann möguleika að atburðir langt í burtu berist hingað hraðar en áður. Bæklingurinn segir ekki hvað neinn býst við að gerist. Hann biður fólk einfaldlega um að vera ekki heimilið sem á ekkert þegar eitthvað gerist.

Það er kjarni málsins. Hvert heimili ætti að geta bjargað sér í þrjá daga án verslana, rafmagns eða nets. Það kostar lítið, tekur eitt síðdegi, og ef aldrei reynir á það geymast baunirnar.

Ódýrasti hluturinn á listanum gæti reynst sá gagnlegasti: útprentað blað með símanúmerum. Í neyð muna fæstir annað símanúmer en sitt eigið.

Heimildir

• Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra — Almannavarnadeild gefur út bæklinginn Verum viðbúin, 3. nóvember 2026 – Fréttatilkynning um útgáfu bæklingsins, dreifingu hans og ummæli Runólfs Þórhallssonar.
• Verum viðbúin — verumvidbuin.is, nóvember 2026 – Bæklingurinn sjálfur á íslensku, ensku og pólsku, auk útgáfu á auðlesnu máli og táknmáli.
• The Irish Times — Stockpile 72 hours of supplies in case of disaster or attack, EU tells citizens, 26. mars 2025 – Viðbúnaðarstefna ESB og 72 klukkustunda ráðlegging Hödju Lahbib.
• The National — UK government advises stockpiling water and food, 23. október 2026 – Leiðbeiningar Breta, ógnirnar sem ráðherrar nefndu og viðvörun verslunarinnar.
• Rauði krossinn — 3 dagar – ertu klár?, 2026 – Gátlisti Rauða krossins og ráð um hvernig halda megi á sér hita.
• NATO — Resilience, civil preparedness and Article 3, 2026 – grein, grunnkröfurnar sjö og sú afstaða NATO að viðnámsþróttur sé á ábyrgð hvers ríkis.
• Euronews — EU urgently needs to act on defence, says landmark report, 30. október 2024 – Skýrsla Saulis Niinistö um viðbúnað Evrópu.
• Eye on the Arctic — Updated version of Sweden's preparedness guide sent out to households, 19. nóvember 2024 – Sænski bæklingurinn og ráð Norðmanna.
• BNN Bloomberg — Finland unveils preparedness website for citizens in case of crisis, 18. nóvember 2024 – Viðbúnaðarvefur Finna.
• CBC (via Yahoo News Canada) — Ottawa wants us all to have emergency supplies for 3 days, 3. nóvember 2026 – 72 klukkustunda ráð kanadískra almannavarna og ummæli Zarah Malik og Suzanne Bernier.
• Reader's Digest — Should you keep 90 days of supplies?, 2. nóvember 2026 – Ráð Ready.gov og uppruni 90 daga tölunnar.
• CBS News (AFP) — Cyberattacks on grocery store refrigerators and freezers across Europe, 2. nóvember 2026 – Árásirnar á kælikerfi stórmarkaða í Frakklandi og önnur bylgjan.
• TechCrunch — A fresh wave of cyberattacks has hit Europe's supermarket refrigerators, 2. nóvember 2026 – Önnur bylgjan í Belgíu, Írlandi, Lúxemborg og Svíþjóð.

Athugasemd um framsetningu: Greinin byggir á fréttatilkynningu og bæklingi almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra, ráðum Rauða krossins á Íslandi og umfjöllun íslenskra og erlendra fjölmiðla. Tilvitnanir úr erlendum heimildum eru þýddar af Fréttum 24/7. Myndin er gerð með gervigreind.

Ábendingar, leiðréttingar eða fyrirspurnir: ritstjorn@frettir247.news

Meira úr flokknum Ísland

INNLENT · AGSÍsland talar fyrir átta þjóðir: Ásgeir Jónsson kynnti sameiginlega afstöðu Norðurlanda og Eystrasaltsríkja hjá AGS31. október 2026INNLENT · UTANRÍKISMÁLUtanríkisráðherra Bandaríkjanna, Marco Rubio, heimsækir Ísland: Höfði vettvangur nýs kafla í samskiptum Íslands og Bandaríkjanna30. október 2026INNLENT · ELDGOSKyrrt á yfirborðinu – en kvika heldur áfram að safnast undir Reykjanesi30. október 2026